🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:41:56 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विट
viṭa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विट संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वह जिसमें कामवासना बहुत आधिक हो । कामुक । लपट ।
२. वह जो किसी वेश्या का यार हो या जिसने किसी वेश्या को रख लिया हो ।
३. धूर्त । चालाक ।
४. साहित्य में एक प्रकार का नायक । साहित्यदर्पण के अनुसार जो व्यक्ति विषय भोग में अपनी सारी संपत्ति नष्ट कर चुका हो, भारी धूर्त हो, फल या परिणाम का एक ही अंग देखता हो, वेष भूषा और बातें बनाने में बहुत चतुर हो, वह विट कहलाता है ।
५. एक पर्वत का नाम ।
६. एक प्रकार का खैर जिसे 'दुर्गंध खैर' भी कहते हैं ।
७. नारंगी का वृक्ष ।
८. चूहा ।
९. साँवर नमक ।
१०. विष्टा । गुह । मल । उ॰— (क) कवि भस्म विट परिनाम तन तेहि लागि जगु बैरी भयो । (ख) पाछे तें शूकर सुत आवा । विट ऊपर मुख मारि गिरावा ।—विश्राम (शब्द॰) ।
११. (नाटक में) एक पात्र । नायक का सखा (को॰) ।
१२. गांडू । इल्लती (को॰) ।
१३. पल्लवयुक्त शाखा । पत्तोंवाली डाली (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विट m. (derivation doubtful) a voluptuary, sensualist, bon-vivant, boon-companion, rogue, knave, Kāv.; Rājat.; Kathās. &c. (in the drama, esp. in the Mṛcchakaṭikā, he is the companion of a dissolute prince and resembles in some respects the Vidūṣaka, being generally represented as a parasite on familiar terms with his associate, but at the same time accomplished in the arts of poetry, music, and singing; ifc. a term of reproach g. खसूच्य्-आदि, Gaṇar.; L. also ‘the keeper of a prostitute; a catamite; a mouse; Acacia Catechu; the orange tree; a kind of salt; = प्राञ्चल्लोह [?]; = विटप N. of a mountain’)
विट n. a house, Gal.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (961,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विटः [विट्-क] 1 A paramour; त्वद्वत्सलः क्व स तपस्विजनस्य हंता कन्याविटः पतिरसौ परिरक्षतु त्वां Māl. 8. 8; Śi. 4. 48. --2 A voluptuary, sensualist. --3 (In dramas) The companion of a prince or dissolute young man, or of a courtezan (who is described as being skilled in the arts of singing, music, and poetry and as a parasite on familiar terms with his associate to whom he nearly serves the purpose of the Vidūṣaka; see inter alia Mk. acts 1, 5, and 8); for definition, see S. D. 78. --4 A rogue, cheat. --5 A catamite. --6 A rat. --7 The Khadira tree. --8 The orange tree. --9 A branch together with its shoot. --10 A mineral salt. --Comp. --माक्षिकं a kind of mineral. --लवणं a medicinal salt.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0972-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बि(वि)ट आक्रोशे भ्वा० पर० सक० सेट् । बे(वे)टति अबे(वे)टीत्
विट आक्रोशे सक० स्वने अक० भ्वा० पर० सेट् । वेटति अवेटीत् ।
विट पु० विट क । १ षिड्गे जारे अमरः । २ शृङ्गाररसनाय- कानुचरे “सम्भेगहीनसम्पद् विटस्तु धूर्त्तः फलैक देशज्ञः । वेशोपचारकुशलो वाग्मी मधुरोऽथ बहुमतो गोष्ठ्याम्” सा० द० । ३ धूर्त्ते, “विट! विटपममुं ददस्व तस्यै” माघः ४ पर्वतभेदे ५ लवणभेदे ६ खदिरभेदे ७ मूषिके च मेदि० । ८ नारङ्गवृक्षे शब्दमाला ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4574,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विट, आक्रोशे । स्वने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०-पर०-सक०-स्वने अक०-सेट् ।) वेटति । आक्रोशः । कैश्चिन्न पठ्यते । स्वनः शब्दः । इति दुर्गादासः ॥
विटः, पुं, (वेटतीति । विट + कः ।) षिड्गः । इत्यमरः ॥ (यथा, भागवते । १० । १३ । २ । “सतामयं सारभृतां निसर्गो यदर्थवाणीश्रुतिचेतसामपि । प्रतिक्षणं नव्यवदच्युतस्य यत् स्त्रिया विटानामिव साधु वार्त्ता ॥”) कामुकानुचरः । धूर्त्तः । इति भरतः ॥ काम- तन्द्रकलाकोविदः । इति रसमञ्जरी ॥ पर्व्वत- विशेषः । लवणभेदः । खदिरविशेषः । मूषिकः । इति मेदिनी । टे, २८ ॥ नारङ्गवृक्षः । इति शब्दमाला ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-383-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विट" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें