🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:13:42 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

विड्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

विड्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

विड्

अर्थ: प्रवेश करनेवाला

संस्कृत: प्रविशति सः, वैश्यः, मनुष्यः · पर्याय: उच्चार, अवस्कर, शमल, शकृत्, पुरीष

अंग्रेज़ी: One who enters

व्युत्पत्ति: विश् + क्विप् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. विश् (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. विश् (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. विश् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. विश् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  5. विष् (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
  6. विष् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — विश् (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाविट् / विड्विशौविशः
द्वितीयाविशम्विशौविशः
तृतीयाविशाविड्भ्याम्विड्भिः
चतुर्थीविशेविड्भ्याम्विड्भ्यः
पञ्चमीविशःविड्भ्याम्विड्भ्यः
षष्ठीविशःविशोःविशाम्
सप्तमीविशिविशोःविट्त्सु / विट्सु
सम्बोधनहे विट् / हे विड्हे विशौहे विशः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — विश्
विश्
viś
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विश् १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. वह जिसने जन्म मिला हो । प्रजा ।
२. कन्या । लड़की ।
२. प्रवेश । रसाई (को॰) ।
४. कुल । वंश । खानदान (को॰) ।
५. निवास । टिकान (को॰) ।
६. संपत्ति । धन दौलत ।
विश् २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. तृतीय वर्ण । वैश्य ।
२. आदमी । मनुष्य ।
३. जनता [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बिश् (or विश्), cl. 1. P. बेशति, to go, Dhātup. xvii, 71 (= √ पिस्, q.v.)
1. विश् cl. 6. P. (Dhātup. xxviii, 130) विशति (rarely, in later language mostly mc. also Ā. विशते ; pf. विवेश, विविशे, RV. &c. &c. [विवेशिथ, विवेशुः, RV.; विविश्यास्, ib.; p. -विशिवस्, AV.; विविशिवस् or विविश्वस्, Pāṇ. vii, 2, 68; अविवेशीस्, RV.]; aor. अविश्रन्, अविक्ष्महि, वेशीत्, RV.; अविक्षत्, Br. &c.; अविक्षत Gr.; Prec. विश्यात्, ib.; fut. वेष्टा, MBh.; वेक्ष्यति, ˚ते, Br. &c.; inf. वेष्टुम्, MBh. &c.; वेष्टवै, Br.; विशम्, RV.; ind.p. -विश्य, AV. &c. &c.), to enter, enter in or settle down on, go into (acc. loc., or अन्तर् with gen.), pervade, RV. &c. &c. (with पुनर् or भूयस्, to re-enter, return, come back); to be absorbed into (acc.), Bhag.; (in astron.) to come into conjunction with (acc.), VarBṛS.; (with अग्निम्, ज्वलनम् &c.) to enter the fire i.e. ascend the funeral pyre, MBh.; R. &c.; (with अपस्) to sink or be immersed in the water, BhP.; to enter (a house &c.), Hariv.; to appear (on the stage), R.; Kām.; to go home or to rest, RV.; ŚāṅkhBr.; to sit down upon (acc. or loc.), R.; Hariv.; to resort or betake one's self to (अग्रतस्, अग्रे, or acc.), Ragh.; Pur.; to flow into (and, ‘join with’; applied to rivers and armies), Rājat. v, 140; to flow or redound to, fall to the share of (acc.), Hariv.; Ragh. &c.; to occur to (as a thought, with acc.), R.; to befall, come to (as death, with acc.), BhP.; to belong to, exist for (loc.), ib.; to fall or get into any state or condition (acc.), R.; Śāntiś.; to enter upon, undertake, begin, R.; BhP.; to mind (any business), attend to (dat.), MBh. xii, 6955 : Caus. वेशयति, ˚ते (aor. अवीविशत्; Pass. वेश्यते), to cause to enter into (acc.), AV.; to cause to sit down on (loc.), BhP. : Desid. विविक्षति, to wish to enter (acc.), BhP.; (with अग्निम् or वह्निम्) to wish to enter the fire i.e. to ascend the funeral pyre, Kathās. : Intens. वेविश्यते, वेवेष्टि, Gr.
विश् [cf. Gk. οἶκος; Lat. vicus; Lith. vëszė́ti; Slav. vǐsǐ; Goth. weihs; Angl.-Sax. wîc; Germ. wîch, Weich-bild.]
2. विश् f. (m. only, L.; nom. sg. विट्; loc. pl. विक्षु) a settlement, homestead, house, dwelling (विशस् पति ‘lord of the house’ applied to Agni and Indra), RV.
(also pl.) a community, tribe, race (pl. also ‘subjects’, ‘people’, ‘troops’), RV.; AV.; VS.; Br.; MBh.; BhP.
(sg. and pl.) the people κατ᾽ ἐξοχήν, (in the sense of those who settle on the soil; sg. also ‘a man of the third caste’, a Vaiśya; विशाम् with पतिः or नाथः or ईश्वरः &c., ‘lord of the people’, a king, sovereign), ŚBr. &c. &c.
with साम N. of a Sāman
(pl.) property, wealth, BhP.
entrance, L.
विश् m. f. a man in general, person, L.
विश् f. n. feces, L. (w.r. for विष्).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (732,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विश् {c6c} P. (विशति, विवेश, अविक्षत्, वेक्ष्यति, वेष्टुं, विष्ट) 1 To enter, go or enter into; विवेश कश्चिज्जटिलस्तपोवनं Ku. 5. 30; R. 6. 10, Me. 102; Bg. 11. 29; so दोलायमानेत चेतसा विंतां विवेश K. 199 ‘fell a-thinking’. --2 To go or come to, come into the possession of, fall to the share of; उपदा विविशुः शश्वन्नात्सेकाः कोशलेश्वरं R. 4. 70. --3 To sit or settle down upon. --4 To penetrate, pervade. --5 To enter upon, undertake. --Caus. (वेशयति-ते) To cause to enter. --Desid. (विपिक्षति) To wish to enter.
विश् m. 1 A man of the third caste, a Vaiśya. --2 A man in general. --3 People. --f. 1 People, subjects. --2 A daughter. --3 Ved. Entrance. --4 A family, tribe, race. --Comp. --पण्यं goods, merchandise. --पतिः [] (also विशांपतिः) {1} a king, lord of subjects. {2} a son-in-law. {3} a head-merchant.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0994-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
विड्विश् (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: विश् (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन | विश् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

विड् 📚 ➤ प्रवेश करनेवाला
संस्कृत: प्रविशति सः, वैश्यः, मनुष्यः · पर्याय: उच्चार, अवस्कर, शमल, शकृत्, पुरीष

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
विश् 📚वह जिसने जन्म मिला हो । प्रजा🟠🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
विश्
मल के और नाम (२.६.६९) — पुरीष, गूथ, वर्चस्क, विष्ठा
वैश्य के नाम (२.९.१) — ऊरव्य, ऊरुज, अर्य, वैश्य, भूमिस्पृश्

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • विड्: विश् + क्विप् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें