🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:57:00 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

विततः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

विततः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

विततः

अर्थ: फैलाया हुआ, विस्तृत किया हुआ, बिछाया हुआ

व्युत्पत्ति: वि + तन् + क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वितत (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. तत (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वि + तन् + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — वितत (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाविततःविततौवितताः
द्वितीयाविततम्विततौविततान्
तृतीयाविततेनवितताभ्याम्विततैः
चतुर्थीविततायवितताभ्याम्विततेभ्यः
पञ्चमीविततात् / वितताद्वितताभ्याम्विततेभ्यः
षष्ठीविततस्यविततयोःविततानाम्
सप्तमीविततेविततयोःविततेषु
सम्बोधनहे विततहे विततौहे वितताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वितत
वितत
vitata
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वितत १ वि॰ [सं॰]
१. विस्तृत । फैला हुआ ।
२. आयत । विशाल । विस्तीर्ण (को॰) ।
३. किया हुआ । संपन्न । कार्यन्वित (को॰) ।
४. ढका हुआ । आच्छादित (को॰) ।
५. खींचा हुआ । कर्षित । झुकाया हुआ (धनुष या ज्या) । जैसे, विततधनु, विततज्या (को॰) ।
वितत २ संज्ञा पुं॰
१. वीणा अथवा उससे मिलता जुलता हुआ और कोई बाजा ।
२. मृदंग या ढोल आदि आनद्ध बाजों से उत्षन्न होनेवाला शब्द ।
३. दे॰ प्रतान (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-तत &c. See below.
वि-तत mfn. spread out, extended &c.
diffused, drawn (as a bow-string), RV.
bent (as a bow), R.
covered, filled, Hariv.
prepared (as a road), AV.
extensive, far-spreading, broad, wide (अम् ind.), VS. &c. &c.
वि-तत n. any stringed instrument (such as a lute &c.), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (962,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वितत p. p. 1 Spread out, extended, stretched. --2 Elongated, large, broad. --3 Performed, accomplished, effected; विततयज्ञः Ś. 7. 34. --4 Covered. --5 Diffused; (see तन् with वि). --तं Any stringed instrument, such as a lute &c. --Comp. --धन्वन् a. one who has fully drawn or stretched his bow.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0973-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विततं, त्रि, (वि + तन् + क्तः ।) विस्तृतम् । (यथा, प्रबोधचन्द्रोदये । ३ । ५ । “उद्गायन्ति यशांसि यस्य विततैर्नादैः प्रचण्डा- निल- प्रक्षुभ्यत्करिकुम्भकूटकुहरव्यक्तै रणक्षौ णयः ॥”) वीणादिवाद्यम् । इत्यमरे ततशब्दार्थदर्शनात् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-385-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
विततःवितत (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: तत (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वि + तन् + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

विततः 📚 ➤ फैलाया हुआ, विस्तृत किया हुआ, बिछाया हुआ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वितत 📚विस्तृत । फैला हुआ🟠🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • विततः: वि + तन् + क्त (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें