🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:18:39 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

विदः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

विदः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

विदः

अर्थ: प्राप्त करना

संस्कृत: लाभे

अंग्रेज़ी: to obtain, to receive

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. विद् धातु (तुदादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  2. विद (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. विद् (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन
  4. विद् (पुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन
  5. विद् (स्त्री.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन
  6. विद् (स्त्री.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन
  7. विद् (नपुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन
  8. विद् (नपुं.) — षष्ठी विभक्ति, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — विद् (तुदादिगण) · अर्थ: प्राप्त करना (लाभे)

लुङ् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअविदत् / अविदद्अविदताम्अविदन्
मध्यमअविदःअविदतम्अविदत
उत्तमअविदम्अविदावअविदाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: विन्दति · लट् (आत्मने.): विन्दते · लिट्: विवेद · लिट् (आत्मने.): विविदे · लुट्: वेत्ता · लुट् (आत्मने.): वेत्ता · लृट्: वेत्स्यति · लृट् (आत्मने.): वेत्स्यते · लोट्: विन्दतात् · लोट् (आत्मने.): विन्दताम् · लङ्: अविन्दत् · लङ् (आत्मने.): अविन्दत · विधिलिङ्: विन्देत् · विधिलिङ् (आत्मने.): विन्देत · आशीर्लिङ्: विद्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): वित्सीष्ट · लुङ्: अविदत् · लुङ् (आत्मने.): अवित्त · लृङ्: अवेत्स्यत् · लृङ् (आत्मने.): अवेत्स्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: वेदन · ण्वुल्: वेदकः · तृच्: वेदिता · ण्यत्: वेद्यः · तव्य: वेदितव्यः · अनीयर्: वेदनीयः · क्त: विदितः · क्तवतु: विदितवान् · शतृ: विन्दन् · स्य-शतृ: वेदिष्यन् · शानच्: विन्दमानः · क्त्वा: विदित्वा · ल्यप्: प्रविद्य · तुमुन्: वेदितुम् · णमुल्: वेदम् · घञ्: वेदः · क्तिन्: वित्ति · क्वसु: विविद्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — विद्
विद्
vid
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विद् संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वह जो जानता हो । जानकार ।
२. पंडित । विद्वान् ।
३. बुध ग्रह ।
४. तिल का पौधा ।
विद् १ वि॰ ज्ञाता । जानकार । विद्वान् । समासांत में प्रयुक्त । जैसे,— वेदविद्, तदविद ।
विद् ३ संज्ञा स्त्री॰ ज्ञान । समझ । जानकारी [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. विद् cl. 2. P. (Dhātup. xxiv, 56) वेत्ति (विद्महे, Br.; वेदति, ˚ते, Up.; MBh.; विदति, ˚ते, AV. &c.; विन्दति, ˚ते, MBh. &c.; Impv. विदां-करोतु, Pañcat. [cf. Pāṇ. iii, 1, 41]; 1. sg. impf. अवेदम्, 2. sg. अवेत् or अवेस् [Pāṇ. viii, 2, 75] RV. &c. &c.; 3. pl. अविदुस्, Br. [cf. Pāṇ. iii, 4, 109]; अविदन्, MBh. &c.; pf. वेद [often substituted for pr. वेत्ति cf. Pāṇ. iii, 4, 83], 3. pl. विदुस् or विद्रे, RV.; विवेद, MBh. &c.; विदांचकार, Br. &c. [cf. Pāṇ. iii, 1, 38; accord. to Vop. also विदाम्-बभूव]; aor. अवेदीत्, ib.; विदाम्-अक्रन्, TBr.; fut. वेदिता, ŚBr.; वेत्ता, MBh. fut. वेदिष्यति, ˚ते, Br.; Up.; वेत्स्यति, ˚ते, MBh. &c.; inf. वेदितुम्, ˚तोस्, Br.; वेत्तुम्, MBh. &c.; ind.p. विदित्वा, Br. &c.), to know, understand, perceive, learn, become or be acquainted with, be conscious of, have a correct notion of (with acc., in older, language also with gen.; with inf. = to know how to), RV. &c. &c. (विद्धि यथा, ‘know that’; विद्यात्, ‘one should know’, ‘it should be understood’; य एवम् वेद [in Br.], ‘who knows thus’, ‘who has this knowledge’); to know or regard or consider as, take for, declare to be, call (esp. in 3. pl. विदुस्, with two acc. or with acc. and nom. with इति, e.g. तं स्थविरं विदुः, ‘they consider or call him aged’; राजर्षिर् इति मां विदुः, ‘they consider me a Rājarṣi’), Up.; Mn.; MBh. &c.; to mind, notice, observe, remember (with gen. or acc.), RV.; AV.; Br.; to experience, feel (acc. or gen.), RV. &c. &c.; to wish to know, inquire about (acc.), ŚBr.; MBh. : Caus. वेदयते (rarely ˚ति; aor. अवीविदत्; Pass. वेद्यते), to make known, announce, report, tell, ŚBr. &c. &c.; to teach, explain, ŚāṅkhŚr.; Nir.; to recognize or regard as, take for (two acc.), MBh.; Kāv. &c.; to feel, experience, ŚBr.; Mn. &c.: Desid. of Caus. in विवेदयिषु, q.v.: Desid. विविदिषति or विवित्सति, to wish to know or learn, inquire about (acc.), ŚBr.; &c. : Intens. वेविद्यते, वेवेत्ति Gr.
विद् [cf. Gk. εἶδον for ἐϝιδον, οἶδα for ϝοιδα = वेद; Lat. videre; Slav. věděti; Goth. witan, wait; Germ. wizzan, wissen; Angl.Sax. wât; Eng. wot.]
2. विद् mfn. knowing, understanding, a knower (mostly ifc.; superl. वित्-तम), KaṭhUp.; Mn.; MBh. &c.
विद् m. the planet Mercury, VarBṛS. (cf. 2. ज्ञ)
विद् f. knowledge understanding, RV.; KauṣUp.
(pl.), Bhām.
3. विद् (originally identical with √ 1. विद्) cl. 6. P. Ā. (Dhātup. xxviii, 138) विन्दति, ˚ते (Ved. also वित्ते, विदे; p. विदान or विदान [q.v.]; ep. 3. pl. विन्दते Pot. विन्द्यात्, often = विद्यात्; pf. विवेद [3. pl. विविदुस् Subj. विविदत्], विविद्वस्, 3. pl. विविद्रे, विद्रे, RV. &c. &c.; p. विविद्वस्, RV.; विविदिवस्, Pāṇ. vii, 2, 68; aor. अविदत्, ˚दत, ib. 3. [Ved. Subj. विदासि, ˚दात्; Pot. विदेत्, देत, VS.; AV.; Br.; sg. विदेष्ट, AV. ii, 36, 3]; Ā. 1. sg. अवित्सि, RV.; Br.; fut. वेत्ता, वेदिष्यति Gr.; वेत्स्यति, ˚ते, Br. &c.; inf. विदे, RV.; वेत्तुम्, MBh. &c.; वेत्तवे, AV.; ˚त्तवै [?] and ˚तोस्, Br.; ind.p. वित्त्वा, AV.; Br.; -विद्य, Br. &c.), to find, discover, meet or fall in with, obtain, get, acquire, partake of, possess, RV. &c. &c. (with दिशस्, to find out the quarters of the sky, MBh.) ; to get or procure for (dat.), RV.; ChUp.; to seek out, look for, attend to, RV. &c. &c.; to feel, experience, Cāṇ.; to consider as, take for (two acc.), Kāv.; to come upon, befall, seize, visit, RV.; AV.; Br.; to contrive, accomplish, perform, effect, produce, RV.; ŚBr.; (Ā. mc. also P.) to take to wife, marry (with or scil. भार्याम्), RV.; Mn.; MBh. &c.; to find (a husband), marry (said of a woman), AV.; Mn.; MBh.; to obtain (a son, with or scil. सुतम्), BhP. : Pass. or Ā. विद्यते (ep. also ˚ति; p. विद्यमान [q.v.]; aor. अवेदि), to be found, exist, be, RV. &c. &c.; (esp. in later language) विद्यते, ‘there is, there exists’, often with न, ‘there is not’; with भोक्तुम्, ‘there is something to eat’; followed by a fut., ‘is it possible that?’, Pāṇ. iii, 3, 146, Sch.; यथा-विदे, ‘as it happens’ i.e. ‘as usual’, ‘as well as possible’, RV. i, 127, 4 &c. : Caus. वेदयति, to cause to find &c., MBh. : Desid. विविदिषति or विवित्सति, ˚ते Gr. (cf. विवित्सित) : Intens. वेविद्यते, वेवेत्ति, ib. (for p. वेविदत् and ˚दान See वि- and सं√ विद्).
4. विद् (ifc.) finding, acquiring, procuring (see अन्न-, अश्व-, अहर्-विद् &c.)
5. विद् cl. 7. Ā. (Dhātup. xxix, 13) विन्त्ते, to consider as, take for (two acc.), Bhaṭṭ.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (963,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विद् {vI.v} {c2c} P. (वेत्ति or वेद, विवेद; विदांचकार, अवेदीत्, वेत्स्यति, वेत्तुं, विदित; desid. विविदिषति) 1 To know, understand, learn, find out, ascertain, discover; न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयो यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः Bg. 2. 5; त मोहांधः कथमयममुं वेत्तु देवं पुराणं Ve. 1. 23, 3. 39; Ś. 5. 27, R. 3. 43; Bg. 4. 34, 18. 1. --2 To feel, experience; Mu. 3. 4. --3 To look upon, regard, consider, know or take to be; य एनं वेत्ति हंतांर Bg. 2. 19; विद्धि व्याधिव्यालग्रस्तं लोक शोकहतं च समस्तं Moha M. 5; Bg. 2. 17; Ms. 1. 33; Ku. 6. 30. --Caus. (वेदयति-ते) 1 To make known, communicate, inform, apprise, tell. --2 To teach, expound; वेदार्थं स्वानवेदयत् Sk. --3 To feel, experience; Ms. 12. 13. {vII.v} {c4c} A. (विद्यते, वित्त) 1 To be, to exist; अपापानां कुले जाते मयि पापं न विद्यते Mk. 9. 37; नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः Bg. 2. 16; (cf. the root 1 अस्). --2 To happen. {vIII.v} {c6c} U. (विंदति-ते, वित्त) 1 To get, obtain, acquire, gain; एकमप्यास्थितः सम्यगुभयोर्विदंते फलं Bg. 5. 4; Y. 3. 192. --2 To find, discover, recognise; यथा धेनुसहस्रेषु वत्सो विंदति मातरं Subhāṣ.; [] Ms. 8. 109. --3 To feel, experience; R. 14. 56; Bg. 5. 21, 11. 24, 18. 45. --4 To marry; Ms. 9. 69. {vIV.v} {c7c} A. (विंत्ते, वित्त or विन्न) 1 To know, understand. --2 To consider, regard, take for; न तृणेह्मीति लोकोयं विंत्ते मां निष्पराक्रमं Bk. 6. 39. --3 To find, meet with. --4 To reason, reflect. --5 To examine, inquire into. {vV.v} {c10c} A. (वेदयते) 1 To tell, declare, announce, communicate. --2 To feel, experience. --3 To dwell. (The following verse illustrates the root in some of its conjugations: --वेत्ति सर्वाणि शास्त्राणि गर्वस्तस्य न विद्यते । विंत्ते धर्मं सदा सद्भिस्तेषु पूजां च विंदति ॥; cf. also: --सत्तायां विद्यते ज्ञाने वेत्ति विंत्ते विचारणे । विंदते विंदति प्राप्तौ श्यन्लुक् श्नम्शेष्विदं क्रमात् ॥). [cf. L. video; A. S. witan; Goth. vait].
विद् a. (At the end of comp.) Knowing, conversant with; वेदविद् &c. --m. 1 The planet Mercury. --2 A learned man, wise man. --f. 1 Knowledge. --2 Understanding, intellect.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0974-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विद् पु० विद--क्विप् । १ पण्डिते अमरः २ बुधग्रह च ज्यो० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4900,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
विदःविद् धातु (तुदादिगण, परस्मैपद) — लुङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
अन्य सम्भावना: विद (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | विद् (पुं.) — पञ्चमी विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

विदः 📚 ➤ प्राप्त करना
संस्कृत: लाभे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
विद् 📚वह जो जानता हो । जानकार🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें