🕉️ 22 November 2026, Sunday · 11:23:44 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

विदलम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

विदलम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

विदलम्

अर्थ: टुकड़े टुकड़े हुए, आरपार चीरा हुआ

व्युत्पत्ति: विघट्टितानि दलानि यस्य - वि + दल् + क (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. विदल (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. विदल (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. विदल (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — विदल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाविदलःविदलौविदलाः
द्वितीयाविदलम्विदलौविदलान्
तृतीयाविदलेनविदलाभ्याम्विदलैः
चतुर्थीविदलायविदलाभ्याम्विदलेभ्यः
पञ्चमीविदलात् / विदलाद्विदलाभ्याम्विदलेभ्यः
षष्ठीविदलस्यविदलयोःविदलानाम्
सप्तमीविदलेविदलयोःविदलेषु
सम्बोधनहे विदलहे विदलौहे विदलाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — विदल
विदल
vidala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विदल १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. लाल रंग का सोना ।
२. सोना । स्वर्ण ।
३. अनार का दाना वा कल्क ।
४. बाँस का बना हुआ दौरा या और कोई पात्र ।
५. चना ।
६. पीठी ।
७. पहाड़ी आबनूस (को॰) ।
८. विभाग । पार्थक्य (को॰) ।
९. टुकड़ा (को॰) ।
१०. वेतस (को॰) ।
११. टहनी (को॰) ।
१२. दाल (को॰) ।
विदल २ वि॰ विकसित । खिला हुआ ।
३. जिसमें दल न हों । बिना दल का ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. वि—दल mfn. (for 2. See वि-√ दल्) leafless, MW.
2. वि-दल mf(आ)n. (cf. बिदल; for 1. See p. 950, col. 3) rent asunder, split, Gṛhyās.
expanded, blown, Śiś.
वि-दल m. rending, dividing, separating, W.
sweetmeats, a cake, L.
Bauhinia Variegata, L.
वि-दल n. anything split or pared, a chip, piece, fragment, Gaut.; MārkP.; Suśr. &c.
split bamboo, a cane, Mn. ix, 230
wicker-work, Yājñ. i, 85
a split pea, Suśr.
pomegranate bark, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (950,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विदल a. 1 Split, rent asunder. --2 Opened, blown (as a flower &c.). --लः 1 Dividing, separating. --2 Rending, splitting. --3 A cake. --4 Mountain ebony. --लं 1 A basket of split bamboos or any vessel of wicker-work. --2 The bark of pomegranate. --3 A twig. --4 The chips of a substance. --5 Split peas.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0974-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विदल त्रि० विशेषेण दल्यते दल--घञर्थे क । १ द्विधाभूते २ दाडिमकल्के ३ वंशादिपात्रे ४ स्वर्णादेरवयवे च न० । ५ कलायादौ न० अमरभरतौ ६ रक्तकाञ्चने ७ पिष्टके न० शब्दच० । ८ त्रिवृति (तेओडि) स्त्री राजनि० । प्रा० ब० । ९ दलशून्ये त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4900,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विदलं, क्ली, (विघट्टितं दलं यस्य ।) द्बिधाकृत- कलायादि । दालि इति भाषा । स्वर्णादेरव- यवः । दाडिमकल्कः । वंशादिकृतपात्रविशेषः । इति क्लीवलिङ्गसंग्रहे अमरभरतौ ॥
विदलः, पुं, (विघट्टितानि दलानि यस्य ।) रक्त- काञ्चनः । इति शब्दरत्नावली ॥ पिष्टकः । इति शब्दचन्द्रिका ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-387-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
विदलम्विदल (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: विदल (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | विदल (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

विदलम् 📚 ➤ टुकड़े टुकड़े हुए, आरपार चीरा हुआ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
विदल 📚लाल रंग का सोना🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • विदलम्: विघट्टितानि दलानि यस्य - वि + दल् + क (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬