🕉️ 22 November 2026, Sunday · 06:15:01 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

विदारक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

विदारक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

विदारक

अर्थ: फाड़ने वाला, बाँटने वाला

संस्कृत: शुष्कनद्यादौ कृतगर्तः · पर्याय: कूपक

व्युत्पत्ति: वि + डृ + ण्वुल् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. विदारक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. दारक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वि + दॄ + ण्वुल्
  3. दारक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वि + दॄ + ण्वुल्
  4. विदारक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — विदारक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाविदारकःविदारकौविदारकाः
द्वितीयाविदारकम्विदारकौविदारकान्
तृतीयाविदारकेणविदारकाभ्याम्विदारकैः
चतुर्थीविदारकायविदारकाभ्याम्विदारकेभ्यः
पञ्चमीविदारकात् / विदारकाद्विदारकाभ्याम्विदारकेभ्यः
षष्ठीविदारकस्यविदारकयोःविदारकाणाम्
सप्तमीविदारकेविदारकयोःविदारकेषु
सम्बोधनहे विदारकहे विदारकौहे विदारकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — विदारक
विदारक
vidāraka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
सूखी नदी में खोदा गड्ढा (1.10.10) कूपक
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विदारक १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वह वृक्ष या पर्वत आदि जो जल के बीच में हो ।
२. छोटी नदियों के तल में बनाया हुआ गड्ढा, जिसमें नदी के सूखने पर भी पानी बचा रहता है ।
३. नौसादर ।
विदारक २ वि॰ विदारण करनेवाला । फाड़ डालनेवाला ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-˚दारक mfn. tearing asunder, cutting, splitting, lacerating, Subh.; ChUp., Sch.
m. a hole or pit for water in the bed of a dry river, L.
a tree or rock in the middle of a stream dividing its course, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (966,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विदारकः 1 A tearer, divider. --2 A tree or rock in the middle of a stream (which divides its course). --3 A hole sunk in water in the bed of a dry river. --कं Alkaline earth.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0975-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विदारक पु० वि + दॄ--णिच्--ण्वुल् । १ जलमध्यस्थतरुशिलादौ अमरः । २ विदारणकर्त्तरि त्रि० ३ शुष्कनदादेर्जलधारण- योग्ये गर्त्ते न० सर्वधरेः । ४ जलबन्धके शब्दर० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4900,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विदारकं, क्ली, (विदृणातीति । वि + दॄ + ण्वुल् ।) वज्रक्षारम् । इति राजनिर्घण्टः ॥
विदारकः, पुं, (विदृणाति जलयानादीनिति । वि + दॄ + ण्वुल् ।) जलमध्यस्थिततरुशिलादिः । तत्पर्य्यायः । कूपकः २ । इत्यमरः ॥ जलबन्धकः । इति शब्दरत्नावली ॥ शुष्कनद्यादौ जलाव- स्थानार्थं गर्त्तः । इति सर्व्वधरः ॥ अतएव कूपा इव कूपकाः । कुत्सिताश्च कूपा इति वा । विदारयन्तीति विदारकाः । जलान्तर्गतास्तरु- शिलादयोऽज्ञानाल्लोकादिविदारकाः कूपकाः । इति साञ्झः । बहुत्वमतन्त्रम् । इति भरतः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-387-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "विदारक" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
विदारकविदारक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: दारक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वि + दॄ + ण्वुल् | दारक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वि + दॄ + ण्वुल्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

विदारक 📚 ➤ फाड़ने वाला, बाँटने वाला
संस्कृत: शुष्कनद्यादौ कृतगर्तः · पर्याय: कूपक

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
विदारक 📚वह वृक्ष या पर्वत आदि जो जल के बीच में हो🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
विदारक

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • विदारक = वि + दारक तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • विदारक: वि + डृ + ण्वुल् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬