🕉️ 21 November 2026, Saturday · 10:29:44 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

विधायक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

विधायक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

विधायक

अर्थ: क्रमबद्ध करने वाला, व्यवस्थित करने वाला

व्युत्पत्ति: वि + धा + ण्वुल् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. विधायक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. विधायक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. धायक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वि + धे + ण्वुल्
  4. धायक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वि + धे + ण्वुल्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — विधायक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाविधायकःविधायकौविधायकाः
द्वितीयाविधायकम्विधायकौविधायकान्
तृतीयाविधायकेनविधायकाभ्याम्विधायकैः
चतुर्थीविधायकायविधायकाभ्याम्विधायकेभ्यः
पञ्चमीविधायकात् / विधायकाद्विधायकाभ्याम्विधायकेभ्यः
षष्ठीविधायकस्यविधायकयोःविधायकानाम्
सप्तमीविधायकेविधायकयोःविधायकेषु
सम्बोधनहे विधायकहे विधायकौहे विधायकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — विधायक
विधायक
vidhāyaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विधायक वि, संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ विधायिका]
१. विधान करनेवाला । कार्य करनेवाला ।
२. बनानेवाला । रचनेवाला । संस्थापक । उ॰—हे विरंचि तैं विश्वविधायक ।—रघुराज (शब्द॰) ।
३. व्यवस्था करनेवाला । प्रबंध करनेवाला । व्यवस्था देनेवाला । प्रस्तुत करनेवाला । उ॰—मंगल मूरति सिद्ध विधायक ।—शंकर दि (शब्द॰) ।
४. विधाननिर्माता । कानून बनानेवाला (आधु॰) ।
५. रचनात्मक ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-˚धायक mfn. enjoining, containing an injunction, Śaṃk.; KātyŚr., Sch.
performing, exhibiting, Rājat.
consigning, delivering, one who entrusts or deposits anything (-त्व n.), W.
वि-˚धायक m. a founder, builder, establisher, Pañcar.; Rājat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (968,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विधायक a. (यिका f.,) विधायिन् a. 1 Arranging, disposing. --2 Doing, making, performing, executing. --3 Creating. --4 Enjoying, prescribing, laying down --5 Consigning, committing, delivering (to the care of).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0977-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विधायक त्रि० वि + धा--ण्वुल् । विधानकर्त्तरि ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4907,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विधायकः, त्रि, विपूर्व्वधाञ्धातोर्णक (ण्वुल्) प्रत्य- येन निष्पन्नः ॥ विधानकर्त्ता । (यथा, राज- तरङ्गिण्याम् । १ । १६९ । “स विहारस्य निर्म्माता जुष्को जुष्कपुरस्य यः । जयस्वामिपुरस्यापि शुद्धधीः स विधायकः ॥”) विधिज्ञापकः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-397-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विधायक" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
विधायकविधायक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: विधायक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन | धायक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वि + धे + ण्वुल्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

विधायक 📚 ➤ क्रमबद्ध करने वाला, व्यवस्थित करने वाला

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
विधायक 📚वि, संज्ञा पुं॰🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • विधायक: वि + धा + ण्वुल् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें