🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:03:52 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

विधूत

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

विधूत

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

विधूत

अर्थ: हिला हुआ, उथलपुथल हुआ, तरंगित

व्युत्पत्ति: वि + धू + क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. विधूत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. विधूत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. धूत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वि + धू + क्त
  4. धूत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वि + धू + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — विधूत (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाविधूतःविधूतौविधूताः
द्वितीयाविधूतम्विधूतौविधूतान्
तृतीयाविधूतेनविधूताभ्याम्विधूतैः
चतुर्थीविधूतायविधूताभ्याम्विधूतेभ्यः
पञ्चमीविधूतात् / विधूताद्विधूताभ्याम्विधूतेभ्यः
षष्ठीविधूतस्यविधूतयोःविधूतानाम्
सप्तमीविधूतेविधूतयोःविधूतेषु
सम्बोधनहे विधूतहे विधूतौहे विधूताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — विधूत
विधूत
vidhūta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विधूत वि॰ [सं॰]
१. कंपित । काँपता हुआ ।
२. हिलता हुआ । डोलता हुआ ।
३. त्यागा हुआ । छोड़ा हुआ । त्यक्त ।
४. दूर किया हुआ । हटाया हुआ ।
५. निकाला हुआ । बाहर किया हुआ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-धूत mfn. shaken or tossed about &c.
shaken off, dispelled, removed, discarded, abandoned, relinquished, MBh.; Kāv. &c.
trembling, tremulous, W.
unsteady, ib.
वि-धूत n. the repelling of affection, repugnance, Bhar.; Daśar.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (968,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विधूत p. p. 1 Shaken or tossed about, waved. --2 Tremulous. --3 Shaken off, dispelled, removed. --4 Unsteady. --5 Abandoned. --तं Repugnance. --Comp. --कल्मष a. free from sin. --केश a. one who has tossed about the hair; Ki. 8. 33. --निद्र a. awakened.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0978-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विधूत त्रि० वि + धू--क्त । १ कम्पिते २ थक्ते च हेमच० । “विधूतपापास्ते यान्ति” ब्रह्मलोकमनाजयम” स्मृतिः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4909,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विधूतं, त्रि, (वि + धू + क्तः ।) कम्पितम् । (यथा, कलाविलासे । २ । २८ । “तं वदति सोऽन्यदृष्टिः सभ्रूभङ्गं विधूतहस्ताग्रः । वञ्चकवचनः पापो वृत्तिक्षीणः कुतोऽयमा- यातः ॥”) त्यक्तम् । इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, महागण- पतिस्तोत्रे । १ । “योगं योगविदां विधूतविविधव्यासङ्गशुद्धाशय- प्रादुर्भूतसुधारसप्रसृमरध्यानास्पदाध्यासि- नाम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-399-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
विधूतविधूत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: विधूत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन | धूत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वि + धू + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

विधूत 📚 ➤ हिला हुआ, उथलपुथल हुआ, तरंगित

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
विधूत 📚कंपित । काँपता हुआ🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • विधूत = विधु + उत तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • विधूत: वि + धू + क्त (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें