🕉️ 22 November 2026, Sunday · 07:51:04 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

विधेयः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

विधेयः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

विधेयः

अर्थ: विधेय (कर्ता के संबंध में कही गई बात) होने के योग्य

संस्कृत: पर्याय: विनयग्राहिन्, वचनेस्थित, आश्रव

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. विधेय (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. धेय (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वि + धे + यत्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — विधेय (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाविधेयःविधेयौविधेयाः
द्वितीयाविधेयम्विधेयौविधेयान्
तृतीयाविधेयेनविधेयाभ्याम्विधेयैः
चतुर्थीविधेयायविधेयाभ्याम्विधेयेभ्यः
पञ्चमीविधेयात् / विधेयाद्विधेयाभ्याम्विधेयेभ्यः
षष्ठीविधेयस्यविधेययोःविधेयानाम्
सप्तमीविधेयेविधेययोःविधेयेषु
सम्बोधनहे विधेयहे विधेयौहे विधेयाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — विधेय
विधेय
vidheya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विधेय वि॰ [सं॰]
१. विधान के योग्य । जिसका विधान या अनुष्ठान उचित हो । जिसका करना उचित हो । कर्तव्य ।
२. जिसका विधान हो या होनेवाला हो । जो किया जाय या किया जानेवाला हो ।
३. जो नियम या विधि द्वारा जाना जाय । जिसके करने का नियम या विधि हो ।
४. वचन या आज्ञा के वशीभूत । अधीन ।
५. वह (शब्द या वाक्य) जिसके द्वारा किसी के संबंध में कुछ कहा जाय । जैसे,—'गोपाल सज्जन है' इस वाक्य में 'सज्जन है' विधेय है; क्योंकि वह गोपाल के संबंध में कुछ विधान करता है, अर्थात् उसकी कोई विशेषता बताता है । विशेष—न्याय और व्याकरण में वाक्य के दो मुख्य भाग माने जाते हैं—उद्देश्य और विधेय । जिसके संबंध में कुछ कहा जाता है (अर्थात् कर्ता), वह उद्देश्य कहलाता है; और जो कुछ कहा जाता है, वह 'विघेय' कहलाता है ।
६. आश्रित । निर्भर (को॰) ।
७. प्राप्य (को॰) ।
८. प्रज्वलित करने योग्य (को॰) ।
विधेय संज्ञा पुं॰
१. वह जो किया जाना चाहिए । कर्तव्य कर्म । प्रतिज्ञा या प्रस्थापन की उक्ति ।
३. सेवक । भृत्य [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-धेय mfn. to be bestowed or procured, BhP.
to be used or employed (अ-विध्˚), MBh.
to be (or being) enjoined (as a rule), PārGṛ.
to be stated or settled or established, VarBṛS.; Kām.
to be performed or practised or done, MBh.; Kāv. &c.
to be drawn (as a line), Gol.
to be kindled (as fire), MBh.
to be exhibited or displayed or shown or betrayed, Kāv.; Rājat.; Hit.
docile, compliant, submissive, liable to be ruled or governed or influenced by, subject or obedient to (gen. or comp.), MBh.; Kāv. &c.
(ifc.) subdued or overcome by, Ragh.; Prab.; Rājat.
वि-धेय n. what is to be done, duty, necessity, Rājat.
वि-धेय &c. See p. 968, col. 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (968,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विधेय pot. p. 1 To be done or performed. --2 To be enjoyed or prescribed. --3 (a) Dependent on. at the disposal of; अथ विधिविधेयः परिचयः Māl. 2. 13. (b) Subject to, influenced or controlled by, subdued or overpowered by (usually in comp.); तिद्राविधेयं नरदेवसैन्यं R. 7. 62; संभाव्यमानस्नेहरसेनाभिसंधिना विधेयीकृतोऽपि Māl. 1. Bg. 2. 64; भ्रातुः सौहार्देन विधेयीकृतोस्मि Mv. 7; Mu. 3. 1; Śi. 3. 20; R. 19. 4. --4 Obedient, tractable, compliant, submissive; अविधेयेंद्रियः पुंसां गौरिवैति विधेयतां Ki. 11. 33. --5 To be predicated (in gram &c.); अत्र मिथ्यामहिमत्वं नानुवाद्यं अपि तु विधेयं K. P. 7. --यं 1 What ought to be done, a duty; Ki. 1. 25, 16. 62. --2 The predicate of a proposition. --यः A servant, dependant. --Comp. --अविमर्शः a fault of composition which consists in assigning to the predicate a subordinate position or in expressing it imperfectly ( अविमृष्टः प्राधान्येनानिर्दिष्टो विधेयांशो यत्र K. P. 7: see examples ad loc.). --आत्मन् m. N. of Viṣṇu. --ज्ञ a. one who [] knows one's duty; स भृत्यो यो विधेयज्ञः Pt. 1. 337. --पदं {1} the object to be accomplished. {2} the predicate.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0977-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विधेय त्रि० वि + धा--यत् । १ विधातं योग्ये २ वचनस्थे आ- [] यत्ते अमरः । ३ विधिना बोध्ये च । ४ उद्देश्यप्रकार- तया ज्ञाययाने विलक्षणविषयतायुते पदार्थे यथा पर्वतो वह्निमानित्यादौ वह्निर्विधेयः । पचतीत्यादौ पाककृतिः आख्यातार्थस्य विधेयतयैव बोधस्याङ्गी- कारात् । विधेयता तु विलक्षणविषयता अनुवाद्य- भिन्ननिष्ठा “अनुवादमनुक्त्वा च न विधेयमुदीरयेत्” इति शाब्दिकनियमः । प्रत्यक्षादिप्रमितविशेष्यतावच्छेदकता- भिन्ना विशेष्यतानिरूपिता च सेत्यन्ये ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4909-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विधेयः, त्रि, विधातुं शक्यः । (वि + धा + “अचो यत् ।” ३ । १ । ९७ । इति यत् । “ईद्यति ।” ६ । ४ । ६५ । इति आत ईत् ।) वाक्यस्थः । तत्पर्य्यायः । विनयग्राही २ वचनेस्थितः ३ आश्रवः ४ । इत्य- मरः ॥ (यथा, महाभारते । ५ । २३ । १३ । “कर्णोऽमात्यः कुशली तात कच्चित् सुयोधनो यस्य मन्दो विधेयः ॥”) विधिजन्यबोधविषयः । यथा, -- “अनुवाद्यमनुक्त्वा तु न विधेयमुदीरयेत् । न ह्यलब्धास्पदं किञ्चित् कुत्रचित् प्रतितिष्ठति ॥” इत्येकादशीतत्त्वम् ॥ अपि च । प्रमाणान्तरासन्निहितं कर्म्म प्रथमं बुद्धौ न विषयीभवति शब्दादेव तस्य कर्म्मण उपस्थितिरित्युपादेये विधेये कर्म्मणि पूजादौ शुचितत्कालजीविनः कर्म्माधिकारात् प्रमाणा- न्तरलभ्यत्वेनाविधेयत्वात्तिथ्यादिर्गुणः । इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥ (कर्त्तव्यम् । यथा, बृहत्- संहितायाम् । ९५ । ४९ । “द्बात्रिंशत्प्रविभक्ते दिक्चक्रे यद्यथा समु- द्दिष्टम् ॥ तत्तथा विधेयं गुणदोषफलं यियासूनाम् ॥” * ॥ अधीनः । यथा, रघुः । १९ । ४ । “सन्निवेश्य सचिवेष्वतः परं स्त्रीविधेयनवयौवनोऽभवत् ॥” तथा च तत्रैव । ७ । ६२ । “तस्थौ ध्वजस्तम्भनिषण्णदेहं निद्राविधेयं नरदेवसैन्यम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-400-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विधेय" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
विधेयःविधेय (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: धेय (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वि + धे + यत्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

विधेयः 📚 ➤ विधेय (कर्ता के संबंध में कही गई बात) होने के योग्य
संस्कृत: पर्याय: विनयग्राहिन्, वचनेस्थित, आश्रव

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
विधेय 📚विधान के योग्य । जिसका विधान या अनुष्ठान उचित हो । जिसका करना उचित हो …🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
विधेय
आज्ञाकारी (३.१.२४) — विनयग्राही, वचनेस्थित, आश्रव

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • विधेय = वि + धेय तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬