🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:33:34 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

विनतः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

विनतः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

विनतः

अर्थ: झुका हुआ, नंवा हुआ

व्युत्पत्ति: वि + नम् + क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. विनत (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. नत (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वि + नम् + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — विनत (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाविनतःविनतौविनताः
द्वितीयाविनतम्विनतौविनतान्
तृतीयाविनतेनविनताभ्याम्विनतैः
चतुर्थीविनतायविनताभ्याम्विनतेभ्यः
पञ्चमीविनतात् / विनताद्विनताभ्याम्विनतेभ्यः
षष्ठीविनतस्यविनतयोःविनतानाम्
सप्तमीविनतेविनतयोःविनतेषु
सम्बोधनहे विनतहे विनतौहे विनताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — विनत
विनत
vinata
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विनत १ वि॰ [सं॰]
१. नीचे की ओर प्रवृत्त । झुका हुआ ।
२. टेढ़ा पड़ा हुआ । वक्र ।
३. संकुचित । सिकुड़ा हुआ ।
४. विनीत । नम्र ।
५. शिष्ट । शिक्षित ।
६. अवसन्न ।
७. हतोत्साह ।
८. खिन्न (को॰) ।
विनत २ संज्ञा पुं॰
१. सुग्रीव को सेना का एक बंदर ।
२. शिव । महादेव ।
३. एक प्रकार को चींटी (को॰) ।
४. सुद्युम्न का एक पुत्र (को॰) ।
५. व्याकरण में स् का ष् या न का ण होना । दे॰ विनाम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-नत mfn. bent, curved, bent down, bowed, stooping, inclined, sunk down, depressed, deepened (अम् ind.), MBh.; Kāv.; VarBṛS.
bowing to (gen.), Ghaṭ.
humble, modest, Bhaṭṭ.; Kathās.
dejected, dispirited, MW.
(in gram.) changed into a cerebral letter, Pāṇ., Sch. (cf. -नाम)
accentuated in a partic. manner, Sāy.
वि-नत m. a kind of ant, Kauś.
N. of a son of Su-dyumna, VP.
of a monkey, R.
वि-नत (perhaps) n. N. of a place situated on the Go-mati, R.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (969,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विनत p. p. 1 Bent down, bowed. --2 Stooping, drooping, inclined; Ś. 3. 10. --3 Sunk down, depressed. --4 Bent, crooked, curved. --5 Humble, modest. --6 Changed into a lingual letter; see विनाम. --Comp. --आनन a. with downcast face, dejected.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0978-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विनत त्रि० वि + नम--क्त । १ प्रणते २ भुग्ने ३ शिक्षिते च मेदि० । गरुडमातरि ४ कश्यपपत्नोभेदे ५ पिटकाभेदे च स्त्री मेदि ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4909,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विनतः, त्रि, (वि + नम + क्तः ।) प्रणतः । (यथा, आर्य्यासप्तशत्याम् । ६१६ । “सखि दुरवगाहगहनो विदधानो विप्रियं प्रियजनेऽपि । खल इव दुर्लक्ष्यस्तव विनतमुखस्योपरि स्थितः कोपः ॥”) भुग्नः । (यथा, बृहत्संहितायाम् । ६१ । ३ । “दशसप्तचतुर्द्दन्त्यः प्रलम्बमुण्डानना विनतपृष्ठाः । ह्रस्वस्थूलग्रीवा यवमध्या दारितखुराश्च ॥”) शिक्षितः । इति मेदिनी । ते, १५६ ॥ (सङ्कु- चितः । यथा, रामायणे । १ । ४३ । २४ । “विनतं क्वचिदुद्भूतं क्वचिद्याति शनैः शनैः । सलिलेनैव सलिलं क्वचिदभ्याहतं पुनः ॥” पुं, स्वनामख्यातवानरविशेषः । यथा, भट्टिः । ७ । ५२ । “प्राचीं तावद्भिरव्यग्रः कपिभिर्विनतो ययौ । अप्रग्राहैरिवादित्यो वाजिभिर्दूरपातिभिः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-400-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विनत" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
विनतःविनत (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: नत (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वि + नम् + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

विनतः 📚 ➤ झुका हुआ, नंवा हुआ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
विनत 📚नीचे की ओर प्रवृत्त । झुका हुआ🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • विनतः: वि + नम् + क्त (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें