🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:56:55 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

विनशन

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

विनशन

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

विनशन

अर्थ: उस स्थान का नाम जहाँ सरस्वती नदी रेत में लुप्त हो गई है

व्युत्पत्ति: वि + नश् + ल्युट् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. विनशन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. विनशन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. नशन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वि + नश् + ल्युट्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — विनशन (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाविनशनःविनशनौविनशनाः
द्वितीयाविनशनम्विनशनौविनशनान्
तृतीयाविनशनेनविनशनाभ्याम्विनशनैः
चतुर्थीविनशनायविनशनाभ्याम्विनशनेभ्यः
पञ्चमीविनशनात् / विनशनाद्विनशनाभ्याम्विनशनेभ्यः
षष्ठीविनशनस्यविनशनयोःविनशनानाम्
सप्तमीविनशनेविनशनयोःविनशनेषु
सम्बोधनहे विनशनहे विनशनौहे विनशनाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — विनशन
विनशन
vinaśana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विनशन संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ विनष्ट, विनश्वर]
१. नष्ट होना । नाश । बरबादी । हानि । लोप । क्षय ।
२. एक स्थान का नाम जहाँ सरस्वती नदी रेत में लुप्त हुई है (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-नशन n. utter loss, perishing, disappearance (with सरस्वत्याः N. of a district north-west of Delhi [said to be the same as Kuru-kṣetra and adjacent to the modern Paniput] where the river Sarasvatī is lost, in the sand; also सरस्वती-विन्˚), PañcavBr.; ŚrS.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (969,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विनशनं Perishing, loss, destruction, disappearance. --नः N. of the place where the river Sarasvatī is lost in the sand; cf. Ms. 2. 21.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0978-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विनशन न० वि + नश--ल्युट् । १ विनाशे । विनश्यति पदर्शनं गच्छति सरस्वत्यत्र वि--नश + आधारे ल्युट् । २ कुरु- क्षेत्रस्थे तीर्थभेदे त्रिका० । “हिमवद्विन्ध्ययोर्मध्यं यत् माग् विनशनादपि” मनुः । स च सरस्वत्यन्त- र्धानदेश एव प्रभासतीर्थसन्निकृष्टनिषादपुरसमीपस्थः यथोक्तं भा० व० १३० अ० । “एषा सरस्वती रम्या दिव्या चोघवती गदी । एतद्विन- शनं नाक सरस्यत्या विशाम्पते । द्वारं निपादरष्ट्रस्य येषां दोषात् सरस्वई । प्रविष्टा पृथिवीं वीर! मा निषादा हि [] मां विदुः” । “शुक्लपक्षसप्तम्या दीक्षा सरस्वतीविनशते” कात्या० श्री० २४ । ५ । ३० । “सरस्वतीविनशने सरस्वती समुद्रसङ्गमे प्रभासे मारस्वतसत्रार्थं दीक्षा भवति” कर्कः यत्र सरस्वत्यन्तर्भवति तद्विनशनमुच्यत इत्याग्नस्वामिनः । “सरस्वती नाम नदा प्रत्यक्स्रोता प्रवहात तस्याः प्राग परभागौ सर्वलोकप्रत्यक्षौ मध्यमस्तु मागो भूम्यन्त- र्निमग्न प्रवहति नासौ केनाचद् दृश्यते तद्विनशन- मुच्यत” इति लाट्या० १० । १५ । १ माधवाचार्य्याः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4910-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विनशनं, क्ली, (विनश्यति अन्तर्दधाति सरस्वत्य- त्रेति । वि + नश + अधिकरणे ल्युट् ।) कुरु- क्षेत्रम् । तच्च हस्तिनाया उत्तरपश्चिमे वर्त्तते । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (यथा, महाभारते । ३ । ८२ । १०५ । “ततो विनशनं गच्छेन्नियतो नियताशनः । गच्छत्यन्तर्हिता यत्र मेरुपृष्ठे सरस्वती ॥” वि + नश + भावे ल्युट् ।) विनाशश्च ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-400-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विनशन" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
विनशनविनशन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: विनशन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन | नशन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वि + नश् + ल्युट्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

विनशन 📚 ➤ उस स्थान का नाम जहाँ सरस्वती नदी रेत में लुप्त हो गई है

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
विनशन 📚नष्ट होना । नाश । बरबादी । हानि । लोप । क्षय🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • विनशन: वि + नश् + ल्युट् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें