🕉️ 23 November 2026, Monday · 12:26:27 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

विनष्ट

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

विनष्ट

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

विनष्ट

अर्थ: ध्वस्त, उच्छिन्न, बर्बाद

व्युत्पत्ति: वि + नश् + क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. विनष्ट (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. विनष्ट (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — विनष्ट (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाविनष्टःविनष्टौविनष्टाः
द्वितीयाविनष्टम्विनष्टौविनष्टान्
तृतीयाविनष्टेनविनष्टाभ्याम्विनष्टैः
चतुर्थीविनष्टायविनष्टाभ्याम्विनष्टेभ्यः
पञ्चमीविनष्टात् / विनष्टाद्विनष्टाभ्याम्विनष्टेभ्यः
षष्ठीविनष्टस्यविनष्टयोःविनष्टानाम्
सप्तमीविनष्टेविनष्टयोःविनष्टेषु
सम्बोधनहे विनष्टहे विनष्टौहे विनष्टाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — विनष्ट
विनष्ट
vinaṣṭa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विनष्ट वि॰ [स॰]
१. नाश को प्राप्त । जो बरबाद हो गया हो । जो न रह गया हो । जिसका अस्तित्व मिट गया हो । ध्वस्त ।
२. मृत । मरा हुआ ।
३. जो विकृत या खराब हो गया हो । जो व्यवहार के योग्य न रह गया हो । जो निकम्मा हो गया हो । बिगड़ा हुआ ।
४. जिसका आचरण बिगड़ गया हो । भ्रष्ठ । पतित ।
५. ओझल । लुप्त । अलोप । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होना । यौ॰—विनष्टचक्षु = जिसके चक्षु देख न सकें । विनष्टद्दष्टि=दे॰ विनष्टचक्षु । विनष्टधर्म = (१) धर्मभ्रष्ट व्यक्ति । (२) देश जिसका विधान भ्रष्ट हो ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-नष्ट mfn. utterly lost or ruined, destroyed, perished, disappeared, MBh.; Kāv. &c.
spoilt, corrupted, Mn.; Yājñ.
वि-नष्ट n. (prob.) a dead carcass, carrion (see below)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (969,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विनष्ट p. p. 1 Perished, destroyed, ruined. --2 Disappeared, lost. --3 Spoiled, corrupted.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0978-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विनष्ट त्रि० वि + नश--स्य । १ विनाशपतियागिनि २ पतिते च “विनष्टे वाप्यशरणे पितर्युपरतस्पृहे” नारदः । “विनष्टे पतिते” दायभा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4910,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विनष्टः, त्रि, (वि + नश + क्तः ।) नाशाश्रयः । ध्वंसविशिष्टः । यथा । शिखी विनष्टः पुरुषो न नष्टः । इति विशेषव्याप्तिटीकायां मथुरानाथः ॥ पतितः । यथा नारदः । “विनष्टे वाप्यशरणे पितर्य्युपरतस्पृहे ॥” विनष्टे पतिते । इति दायभागः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-400-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विनष्ट" आता है (20)
अपक्षीण नष्ट । छीजा हुआ । विनष्टपरिलुप्त नाशप्राप्त । नष्ट । विनष्टविभ्रंशित विनष्ट । ध्वस्तजायल जिसका नाश हो चुका हो । विनष्ट । समाप्त । बरबादसमुत्सन्न पूरी तौर से उच्छिन्न । विनष्ट । ध्वस्तप्रध्वंसित विनष्ट । बरबादअवधूत संन्यासी । साधु । योगीव्यापन्न जो किसी प्रकार की विपत्ति में पड़ा हुआ हो । आफत में फँसा हुआसादित बैठने के लिये प्रेरित किया हुआ । बैठाया हुआप्रलीन समाया हुआ । तिरोहितविनिहत चोट खाया हुआ । आहतविच्युत जो कटकर अथवा और किसी प्रकार इधर उधर गिर पड़ा होव्यापादित हतदस्त छोडा़ हुआ । त्यक्त । बहिष्कृतअपच्युत निपतित । गिराहुआविरुग्ण विशेष रोगीसूदित आहत । घायल । जख्मीसमुच्छन्न खुला हुआ । नग्न । अनावृतविधंस पु ^१ संज्ञा पुं॰ विध्वंस । नाशपायमाल पैरों से रौंदा हुआ

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
विनष्टविनष्ट (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: विनष्ट (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

विनष्ट 📚 ➤ ध्वस्त, उच्छिन्न, बर्बाद

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
विनष्ट 📚नाश को प्राप्त । जो बरबाद हो गया हो । जो न रह गया हो । जिसका अस्तित्व …🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • विनष्ट = वि + नष्ट तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • विनष्ट: वि + नश् + क्त (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬