🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:20:18 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

विनोद

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

विनोद

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

विनोद

अर्थ: हटाना, दूर करना

व्युत्पत्ति: वि + नुद् + घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. विनोद (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. नोद (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वि + नुद् + घञ्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — विनोद (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाविनोदःविनोदौविनोदाः
द्वितीयाविनोदम्विनोदौविनोदान्
तृतीयाविनोदेनविनोदाभ्याम्विनोदैः
चतुर्थीविनोदायविनोदाभ्याम्विनोदेभ्यः
पञ्चमीविनोदात् / विनोदाद्विनोदाभ्याम्विनोदेभ्यः
षष्ठीविनोदस्यविनोदयोःविनोदानाम्
सप्तमीविनोदेविनोदयोःविनोदेषु
सम्बोधनहे विनोदहे विनोदौहे विनोदाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — विनोद
विनोद
vinoda
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विनोद संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कौतूहल । तमाशा । मनोरंजक व्यापार ।
२. क्रीड़ा । खेल कूद । लीला ।
३. प्रमोद । हँसी । दिल्लगी । परिहास ।
४. कामशास्त्र के अनुसार एक प्रकार का आलिंगन ।
५. एक प्रकार का प्रासाद । प्रमोदगृह ।
६. हर्ष । आनंद । प्रस- न्नता । थौ॰—विनोदरसिक=क्रीड़ाशील । कौतुकी । विनोद में आनंद लेनेवाला । विनोदस्थान=आनंददायक स्थान । क्रीड़ा विनोद की जगह ।
७. हटाना । दूर करना । अपनयन । जैसे, श्रमविनोद (को॰) ।
८. औत्सुक्य । उत्सुकता । उत्कंठा (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-नोद m. driving away, removal, VarBṛS.; Kathās.
diversion, sport, pastime, pleasure, playing or amusing one's self with (comp.), Kāv.; Kathās.; Pañcat. &c. (˚दाय ind. for pleasure)
eagerness, vehemence, L.
a kind of embrace, L.
a kind of palace, L.
N. of wk. on music
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (972,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विनोदः 1 Removing, driving away; श्रमविनोद. --2 A diversion, an amusement, any interesting or amusing pursuit or occupation; प्रायेणैते रमणविरहेष्वंगनानां विनोदाः Me. 87; मिथ्यैव व्यसनं वदंति मृगयामीदृग्विनोदः कुतः Ś. 2. 5. --3 Play, sport, pastime. --4 Eagerness, vehement desire. --5 Pleasure, happiness, gratification; विलपनवितोदोप्यसुलभः U. 3. 30; जनयतु रसिकजनेषु मनोरमरतिरसभावविनोदं Gīt. 12. --6 A particular mode of sexual enjoyment. --7 A kind of house.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0980-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विनोद पु० वि + नुद--घञ् । १ कौतूहले हला० । २ क्रोडायां ३ खण्डने च । ४ गृहभेदे “दीर्घे त्रयोदशहस्ताः प्रमा- रतो द्वौ प्रथितौ । विनोद एष द्वाराणि त्रिंशत्कोष्ठ- द्वयं भवेत्” युक्तिक० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4910,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विनोदः, पुं, (वि + नुद + घञ् ।) कौतूहलम् । इति हलायुधः ॥ (यथा, कथासरित्सागरे । १५ । १२५ । “वाधते तञ्च नैकव्यात् सर्व्वं स मगधेश्वरः । [] तत्तत्र रक्षाहेतोश्च विनोदायतनस्य ताम् ॥”) क्रीडा । इति भूरिप्रयोगः ॥ (यथा, भाग- वते । ३ । १६ । २४ । “नैतावता त्र्यधिपतेर्वत विश्वभर्त्तु- स्तेजःक्षत तव न तस्य स ते विनोदः ॥” अपनयनम् । यथा, शिशुपालवधे । १ । ४८ ॥ “विनोदमिच्छन्नथ दर्पजन्मनो रणेन कण्ड्वास्त्रिदशैः समं पुनः ॥” प्रमोदः । यथा, हितोपदेशे । “काव्यशास्त्रविनोदेन कालो गच्छति धीमताम् । व्यसनेन च मूर्खाणां निद्रया कलहेन वा ॥”) आलिङ्गनविशेषः । तल्लक्षणं यथा । नायको नायिकाया दक्षिणपादं वामपादं वा स्वमध्य- देशे स्वदक्षिणपादं वामपादं वा नायिकामध्य- देशे निधाय वक्षसि वक्षः ओष्ठे ओष्ठं दत्त्वा यदाश्निषति तत् । इति कामशास्त्रम् ॥ राज- गृहविशेषः । यथा, -- “दीर्घे त्रयो राजहस्ताः प्रसरे द्वौ प्रतिष्ठितौ । विनोद एव द्वाराणि त्रिंशत् कोष्ठद्वयं भवेत् ॥” इति युक्तिकल्पतरुः ॥ “द्वादशैते गृहान् वक्ष्ये तेषां लक्षणमग्रतः । सुनन्दः सर्व्वतोभद्रो भव्यो नान्दीमुखस्तथा ॥ विनोदश्च विलासश्च विजयो विमलस्तथा । रङ्गः केलिर्जयो वीरो द्वादशैते प्रकीर्त्तिताः ॥” इति भविष्योत्तरपुराणम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-404-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विनोद" आता है (9)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
विनोदविनोद (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: नोद (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वि + नुद् + घञ्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

विनोद 📚 ➤ हटाना, दूर करना

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
विनोद 📚कौतूहल । तमाशा । मनोरंजक व्यापार🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • विनोद: वि + नुद् + घञ् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें