🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:37:52 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

विबुध

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

विबुध

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

विबुध

अर्थ: बुद्धिमान् या विद्वान् पुरुष, ऋषि, मुनि

संस्कृत: देवः · पर्याय: अमर, निर्जर, देव, त्रिदश, सुर

व्युत्पत्ति: विशेषेण बुध्यते-बुध् + क (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. विबुध (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — विबुध (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाविबुधःविबुधौविबुधाः
द्वितीयाविबुधम्विबुधौविबुधान्
तृतीयाविबुधेनविबुधाभ्याम्विबुधैः
चतुर्थीविबुधायविबुधाभ्याम्विबुधेभ्यः
पञ्चमीविबुधात् / विबुधाद्विबुधाभ्याम्विबुधेभ्यः
षष्ठीविबुधस्यविबुधयोःविबुधानाम्
सप्तमीविबुधेविबुधयोःविबुधेषु
सम्बोधनहे विबुधहे विबुधौहे विबुधाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — विबुध
विबुध
vibudha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विबुध संज्ञा पुं॰ [सं॰ वि + बुध]
१. पंडित । बुद्धिमान् ।
२. देवता ।
३. चंद्रमा ।
४. एक राजा का नाम ।
५. शिव । महादेव ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. वि—बुध mfn. (for 2. See वि-√ बुध्) destitute of learned men, Kāvyād.
2. वि-बुध mfn. (for 1. See p. 951, col. 3) very wise or learned, Kāv.; Kathās.; Pañcat. &c.
वि-बुध m. a wise or learned man, teacher, Paṇḍit, ib.
a god, MBh.; Kāv. &c.
the moon, L.
N. of a prince (son of Deva-mīḍha), R.
of Kṛta, VP.
of the author of the Janma-pradīpa
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (951,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विबुधः 1 A wise or learned man, sage; सख्यं साप्तपदीनं भो इत्याहुर्विबुधा जनाः Pt. 2. 43. --2 A god, deity; अभून्नृपो विबुधसखः परंतपः Bk. 1. 1; गोप्तारं न निधीनां महयंति महेश्वरं विबुधाः Subhāṣ. --3 The moon. --Comp. --अधिपतिः, --इंद्रः, --ईश्वरः epithets of Indra. --द्विष्, --शत्रुः a demon; V. 1. 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0984-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विबुध पु० वि + बुध--क । १ पण्डिते मेदि० २ देवे अमरः “विबुधसखः” भट्टिः । ३ चन्द्रे च हेमच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4913,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विबुधः, पुं, (विशेषेण बुध्यते इति । बुध + कः ।) देवः । इत्यमरः ॥ (यथा, मनौ । १२ । ४७ । “गन्धर्व्वा गुह्यका यक्षा विबुधानुचराश्च ये ॥”) पण्डितः । इति मेदिनी । धे, ३६ ॥ (यथा, कथासरित्सागरे । ६३ । १०५ । “ब्रवीमि विबुधः खेदं जनानां निह्नुते कथम् ॥” अस्मिन्नर्थे वाच्यलिङ्गेऽपि दृश्यते ॥ * ॥) चन्द्रः । इति हलायुधः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-410-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
विबुधविबुध (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

विबुध 📚 ➤ बुद्धिमान् या विद्वान् पुरुष, ऋषि, मुनि
संस्कृत: देवः · पर्याय: अमर, निर्जर, देव, त्रिदश, सुर

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
विबुध 📚पंडित । बुद्धिमान्🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
विबुध
देवताओं के नाम (१.१.७) — अमर, निर्जर, देव, त्रिदश, सुर, सुपर्वन्, सुमनस्, त्रिदिवेश

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • विबुध = वि + बुध तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • विबुध: विशेषेण बुध्यते-बुध् + क (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें