🕉️ 22 November 2026, Sunday · 08:25:57 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

विभावः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

विभावः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

विभावः

अर्थ: मन या शरीर को किसी विशेष स्थिति में विकसित करने वाली दशा, रसभाव की उद्बोधक स्थिति, तीन मुख्य भावों में से एक (दूसरे दो हैं- अनुभाव तथा व्यभिचारीभाव)

व्युत्पत्ति: वि + भू + घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. विभाव (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. वि + भा धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लट् लकार, उत्तम पुरुष, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — विभाव (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाविभावःविभावौविभावाः
द्वितीयाविभावम्विभावौविभावान्
तृतीयाविभावेनविभावाभ्याम्विभावैः
चतुर्थीविभावायविभावाभ्याम्विभावेभ्यः
पञ्चमीविभावात् / विभावाद्विभावाभ्याम्विभावेभ्यः
षष्ठीविभावस्यविभावयोःविभावानाम्
सप्तमीविभावेविभावयोःविभावेषु
सम्बोधनहे विभावहे विभावौहे विभावाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — विभाव
विभाव
vibhāva
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विभाव संज्ञा पुं॰ [सं॰] साहित्य में वह वस्तु जो रति आदि स्थायी भावों को आलंबन में उत्पन्न करनेवाली या उदीप्त करनेवाली हो । रसविधान में भाव का आलंबन या विभावक या उद्दीपक । उ॰—इसी भाव (प्रेम) के विविध प्रकार के आलंबनों और उद्दीपनों का चित्रण इस भूमि के विभाम पक्ष में पाया जाता है ।—रस॰, पृ॰ ७४ । विशेष—विभाव दो कहे गए हैं—आलंबन और उद्दीपन । आलंबन वह है जिसके प्रति आश्रय या पात्र के हृदय में कोई भाव स्थित हो । जैसे नायक के लिये नायिका और नायिका के लिये नायक । उद्दीपन वह है जिससे आलंबन के प्रति स्थित भाव उद्दीप्त या उत्तेजित हो । रसभेद से आलंबन और उद्दीपन बिन्न भिन्न होंगे । जैसे, श्रृंगार में आलंबन होगे नायक नायिका; हास में कोई बढंगी आकृति या वाणी आदि वाला व्यक्ति; करुण में विनष्ट बंधु आदि या कोई पीड़ित अथवा शोचनीय व्यक्ति इत्यादि, इत्यादि । इसी प्रकार उद्दीपन भी रसभेद से भिन्न होगे । जैसे, श्रृंगार में चाँदनी, फूल आदि; रौद्र में आलबन की दुष्ट चेष्टा इत्यादि ।
२. मित्र । परिचित व्यक्ति (को॰) ।
३. कोई भी उत्तेजक दशा, अवस्था या स्थिति जिससे भावों का उद्दीपन हो (को॰) ।
४. शिव का एक नाम (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. वि-˚भाव (for 2. see p. 978, col. 3) and ˚भावन्, mf(अरी See next)n. (voc. वि-भावस्), id., ib.
1. and 2. वि-भाव. See above and p. 978, col. 3.
2. वि-भाव m. (for 1. See under वि-√ भा) any condition which excites or develops a partic. state of mind or body, any cause of emotion (e.g. the persons and circumstances represented in a drama, as opp. to the अनु-भाव or external signs or effects of emotion), Bhar.; Daśar.; Sāh. (-त्व n.)
a friend, acquaintance, L.
N. of Śiva, Pañcar.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (977,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विभावः 1 (In Rhet.) Any condition which produces or develops a particular state of body or mind; (one of the three main divisions of Bhāvas, the other two being अनुभाव and ब्याभिचारिभाव q. v.); रत्याद्युद्वोधका लोके विभावाः काव्यनाट्ययोः S. D. 62; its chief subdivisions are आलंबन and उद्दीपक; see आलंबन. --2 A friend, an acquaintance. --3 Any exciting circumtance, (as dress &c.).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0985-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विभाव पु० वि + भू--घञ् । १ परिचये कलङ्कारोक्ते रस- [] स्योद्दीपके २ आलम्बनादौ “रत्याद्युद्बोधकालोके विभावाः काव्यनाट्ययोः । आलम्बनोद्दीपनाख्यौ तस्य भेदाविमौ स्मृताः” । ये हि लोके रामादिगतरति- हासादीनामुद्बोधकारणानि सीतादयस्त एव काव्ये नाट्ये च निवेशिताः सन्तः विभाव्यन्ते आस्वादा- ङ्कुरप्रादुर्भावयोग्याः क्रियन्ते सामाजिकरत्यादिमावा एभिरिति विमावा उच्यन्ते” सा० द० ३ प० । “विभावेनानुभावेन व्यक्तः सञ्चारिणा तथा” सा० ३ प० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4915-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विभावः, पुं, (विशेषेण भावयति रसं सामाजि- कानिति । वि + भावि + अच् ।) परिचयः । रसस्योद्दीपनादिः । इति मेदिनी ॥ तल्लक्ष- णादिर्यथा, -- “विभावेनानुभावेन व्यक्तः सञ्चारिणा तथा । रसतामेति रत्यादिः स्थायी भावः सचेतसाम् ॥” विभावादयो वक्ष्यन्ते । विभावादीनां यथा- संख्यं कारणकार्य्यसहकारित्वे कथं त्रयाणामपि रसोद्बोधे कारणत्वमित्युच्यते । “कारणकार्य्यसञ्चारिरूपा अपि हि लोकतः । रसोद्वोधे विभावाद्याः कारणान्येव ते मताः ॥ सद्भावाश्च विभावादेर्द्बयोरेकस्य वा भवेत् । झटित्यन्यसमाक्षेपे तदा दोषो न विद्यते ॥ विभावादिपरामर्शविषयत्वात् सचेतसाम् । परानन्दमयत्वेन संवेद्यत्वादपि स्फुटम् ॥” * ॥ “अथ के ते विभावानुभावव्यभिचारिण इत्य- पेक्षायां विभावमाह । रत्याद्युद्बोधका लोके विभावाः काव्य- नाट्ययोः । ये हि लोके रामादिगतरतिहासादीनां उद्- बोधकारणानि सीतादयस्त एव काव्ये नाट्ये च निवेशिताः सन्तो विभाव्यन्ते आस्वादाङ्कुरप्रादु- र्भावयोग्याः क्रियन्ते सामाजिकरत्यादिभावा एभिरिति विभावा उच्यन्ते । आलम्बनोद्दीपनाख्यौ तस्य भेदापुभौ स्मृतौ ॥” इति साहित्यदर्पणे ३ परिच्छेदे । (विविधप्रकारेण प्रकाशवति, त्रि । यथा, ऋग्वेदे । १ । १४८ । १ । “न चित्रं वपुषे विभावम् ।” “विभावं विविधप्रकाशवन्तम् ।” इति तद्भाष्ये सायणः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-411-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
विभावःविभाव (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: वि + भा धातु (अदादिगण, परस्मैपद) — लट् लकार, उत्तम पुरुष, द्विवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

विभावः 📚 ➤ मन या शरीर को किसी विशेष स्थिति में विकसित करने वाली दशा, रसभाव की उद्बोधक स्थिति, तीन मुख्य भावों में से एक (दूसरे दो हैं- अनुभाव तथा व्यभिचारीभाव)

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
विभाव 📚साहित्य में वह वस्तु जो रति आदि स्थायी भावों को आलंबन में उत्पन्न करने…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • विभाव = वि + भाव तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • विभावः: वि + भू + घञ् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें