🕉️ 22 November 2026, Sunday · 12:40:13 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

विभूषा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

विभूषा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

विभूषा

अर्थ: अलंकार, सजावट

व्युत्पत्ति: वि + भूष् + अ + टाप्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. विभूषा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. भूषा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वि + भूष् + अ
  3. विभूषा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  4. विभूषा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  5. भूषा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: वि + भूष् + अ
  6. भूषा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: वि + भूष् + अ
  7. भूष (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: वि + भूष् + घञ्
  8. विभूवस् (पुं.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — विभूषा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाविभूषाविभूषेविभूषाः
द्वितीयाविभूषाम्विभूषेविभूषाः
तृतीयाविभूषयाविभूषाभ्याम्विभूषाभिः
चतुर्थीविभूषायैविभूषाभ्याम्विभूषाभ्यः
पञ्चमीविभूषायाःविभूषाभ्याम्विभूषाभ्यः
षष्ठीविभूषायाःविभूषयोःविभूषाणाम्
सप्तमीविभूषायाम्विभूषयोःविभूषासु
सम्बोधनहे विभूषेहे विभूषेहे विभूषाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — विभूषा
विभूषा
vibhūṣā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विभूषा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. गहनों आदि की खूब सजावट ।
२. भूषण । अलंकार । गहना ।
३. शोभा । सौंदर्य । कांति ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-˚भूषा f. ornament, decoration, VarBṛS.; Kām.
light, splendour, beauty, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (979,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विभूषा 1 Ornament, decoration; संपेदे श्रमसालिलोद्गमो विभूषा Ki. 7. 5, R. 4. 54. --2 Light, lustre. --3 Beauty, splendour.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0985-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विभूषा स्त्री वि + भूष--अ । १ शोभायां हेमच० २ भूषणे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4915,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विभूषा, स्त्री, (वि + भूष् भूषणे + “गुरोश्च हलः ।” ३ । ३ । १०३ । इत्यः । स्त्रियां टाप् ।) शोभा । इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, कामन्दकीये । १५ । ४६ । “ततः प्रबुद्धः शुचिरिष्टदेवः श्रीमद्विभूषोज्वलितः प्रहृष्टः ॥”) आभरणञ्च ॥ (यथा, आर्य्यासप्तशत्याम् । ४५९ । “मानग्रहगुरुकोपादनुदयितात्येव रोचते मह्यम् । काञ्चनमयी विभूषा दाहाञ्चितशुद्धभावेव ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-413-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
विभूषाविभूषा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: भूषा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वि + भूष् + अ | विभूषा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

विभूषा 📚 ➤ अलंकार, सजावट

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
विभूषा 📚गहनों आदि की खूब सजावट🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • विभूषा = वि + भूषा तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें