🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:16:12 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वियत्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वियत्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वियत्

अर्थ: आकाश, अन्तरिक्ष

संस्कृत: आकाशः · पर्याय: द्यो, दिव्, अभ्र, व्योमन्, पुष्कर

व्युत्पत्ति: वियच्छति न विरमति-वि + यम् + क्विप्, म लोपः, तुकागमः (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वियत् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वी + शतृ
  2. वियत् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वी + शतृ
  3. वियत् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वी + शतृ
  4. यत् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वि + इ + शतृ
  5. यत् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वि + इ + शतृ
  6. यत् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वि + इ + शतृ

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — वियत् (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावियत् / वियद्वियतीवियन्ति
द्वितीयावियत् / वियद्वियतीवियन्ति
तृतीयावियतावियद्भ्याम्वियद्भिः
चतुर्थीवियतेवियद्भ्याम्वियद्भ्यः
पञ्चमीवियतःवियद्भ्याम्वियद्भ्यः
षष्ठीवियतःवियतोःवियताम्
सप्तमीवियतिवियतोःवियत्सु
सम्बोधनहे वियत् / हे वियद्हे वियतीहे वियन्ति

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — वी (अदादिगण) · अर्थ: जनजाति, घेरना, आक्रमण करना, गर्भवती होना, गर्भधारण करना, चमकना, फेंकना, खाना, भक्षण करना (गतिव्याप्तिप्रजनकान्त्यसनखादनेषु)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमवेतिवीतःवियन्ति
मध्यमवेषिवीथःवीथ
उत्तमवेमिवीवःवीमः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: वेति · लिट्: विवाय · लुट्: वेता · लृट्: वेष्यति · लोट्: वीतात् · लङ्: अवेत् · विधिलिङ्: वीयात् · आशीर्लिङ्: वीयात् · लुङ्: अवैषीत् · लृङ्: अवेष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: वयन · ण्वुल्: वायकः · तृच्: वेता · यत्: वेयः · तव्य: वेतव्यः · अनीयर्: वयनीयः · क्त: वीतः · क्तवतु: वीतवान् · शतृ: वियन् · स्य-शतृ: वेष्यन् · क्त्वा: वीत्वा · ल्यप्: प्रवीय · तुमुन्: वेतुम् · णमुल्: वायम् · क्तिन्: वीति · क्वसु: विवीवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वियत्
वियत्
viyat
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
आकाश के और नाम (1.2.2) विष्णुपद · आकाश · विहायस्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वियत् १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. आकाश ।
२. वायुमंडल ।
वियत् २ वि॰ गमनशील ।
वियत् पताका संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] विद्युत् । बिजली ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. वि-√ यत् Ā. -यतते, to dispose in various rows, AV. : Caus. -यातयति, to place in rows, arrange, TS.; to do penance, AV.; to torment, pain, punish, MBh.
2. वि-यत् mfn. (pr. p. of वि- √ 5. इ) going apart or asunder, RV. i, 164, 38
being dissolved, passing away, vanishing, BhP.
वि-यत् n. the sky, heaven, air, atmosphere (prob. as ‘that which parts asunder or forms the intermediate region between heaven and earth’), VS. &c. &c.
ether (as an element), BhP.; Sarvad.
N. of the 10th mansion, VarBṛS.
a kind of metre, VS.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (981,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वियत् n. The sky1, atmosphere, ether; पश्योदग्रवतत्वाद्बियति बहुतरं स्तोकमुर्व्यां प्रयाति Ś. 1. 7; R. 13. 40. --Comp. --गंगा {1} the heavenly Ganges. {2} the galaxy. --चारिन् ( वियच्चारिन्) m. a kite. --भूतिः f. darkness. --मणिः (वियन्मणिः) the sun. [1] Correction submitted by User saurabh.kapoor on 20200617. Reference: https://github.com/sanskrit-lexicon/csl-orig/issues/291. note: 1957 edition has 'sky'.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0987-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वियत् न० वि + यम--क्विप् मलोपे तुक् । आकाशे अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4916,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वियत्, क्ली, (वियच्छति न विरमतीति । वि + यम + “अन्येभ्योऽपि दृश्यते ।” ३ । २ । १७८ । इति क्विप् । क्वौ चगमादीनामिति मलोपे तुक् ।) आकाशम् । इत्यमरः ॥ (यथा, भागवते । ३ । ८ । ३३ । “तर्ह्येव तन्नाभिसरःसरोज- मात्मानमम्भः श्वसनं वियच्च । ददर्श देवो जगतो विधाता नातः परं लोकविसर्गदृष्टिः ॥” [] द्यवापृथिव्यौ । अत्र द्बिवचनस्य प्रयोगः स्यात् । यथा, तैत्तिरीयब्राह्मणे । १ । १ । ३ । २ । “द्यावापृथिवी सहास्ताम् । ते वियती अब्रूताम् ॥” तथाच शतपथब्राह्मणे । ७ । १ । २ । २३ । “तयोर्वियत्योर्योऽन्तरेणाकाश आसीत् तदन्त- रिक्षमभवत् ॥” * ॥ वि + या + शतृ । गमन- शीले, त्रि । यथा, भागवते । ७ । ६ । १४ । “कुटुम्बपोषाय वियन्निजायु- र्न बुध्यतेऽर्थं विहतं प्रमत्तः ॥” तथा, तत्रैव । ९ । २१ । ३ । “वियद्बित्तस्य ददतो लब्धं लब्धं बुभूषतः । निष्किञ्चनस्य धीरस्य सकुटुम्बस्य सीदतः । व्यतीयुरष्टचत्वारिंशदहान्यपिबतः किल ॥” “वियद्वित्तस्य वियतो गगनादिव उद्यमं विनैव दैवादुपस्थितं वित्तं भोग्यं यस्य । यद्वा वियत् व्ययं प्राप्नुवद्वित्तं भोग्यं यस्य ।” इति तट्टीकायां श्रीधरस्वामी ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-416-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वियत्वियत् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वी + शतृ 📚
अन्य सम्भावना: वियत् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वी + शतृ | वियत् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वी + शतृ

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वियत् 📚 ➤ आकाश, अन्तरिक्ष
संस्कृत: आकाशः · पर्याय: द्यो, दिव्, अभ्र, व्योमन्, पुष्कर

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वियत् 📚आकाश🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
वियत्
आकाश के और नाम (१.२.२) — विष्णुपद, आकाश, विहायस्

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • वियत्: वी + शतृ — वर्तमानकालिक कृदन्त (परस्मैपद)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें