🕉️ 21 November 2026, Saturday · 06:38:54 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वियद्ध

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वियत्+ह

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वियत्

अर्थ: आकाश, अन्तरिक्ष

संस्कृत: आकाशः · पर्याय: द्यो, दिव्, अभ्र, व्योमन्, पुष्कर

व्युत्पत्ति: वियच्छति न विरमति-वि + यम् + क्विप्, म लोपः, तुकागमः (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वियत् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वी + शतृ
  2. वियत् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वी + शतृ
  3. वियत् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वी + शतृ
  4. यत् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वि + इ + शतृ
  5. यत् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वि + इ + शतृ
  6. यत् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वि + इ + शतृ

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — वियत् (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावियत् / वियद्वियतीवियन्ति
द्वितीयावियत् / वियद्वियतीवियन्ति
तृतीयावियतावियद्भ्याम्वियद्भिः
चतुर्थीवियतेवियद्भ्याम्वियद्भ्यः
पञ्चमीवियतःवियद्भ्याम्वियद्भ्यः
षष्ठीवियतःवियतोःवियताम्
सप्तमीवियतिवियतोःवियत्सु
सम्बोधनहे वियत् / हे वियद्हे वियतीहे वियन्ति

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — वी (अदादिगण) · अर्थ: जनजाति, घेरना, आक्रमण करना, गर्भवती होना, गर्भधारण करना, चमकना, फेंकना, खाना, भक्षण करना (गतिव्याप्तिप्रजनकान्त्यसनखादनेषु)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमवेतिवीतःवियन्ति
मध्यमवेषिवीथःवीथ
उत्तमवेमिवीवःवीमः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: वेति · लिट्: विवाय · लुट्: वेता · लृट्: वेष्यति · लोट्: वीतात् · लङ्: अवेत् · विधिलिङ्: वीयात् · आशीर्लिङ्: वीयात् · लुङ्: अवैषीत् · लृङ्: अवेष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: वयन · ण्वुल्: वायकः · तृच्: वेता · यत्: वेयः · तव्य: वेतव्यः · अनीयर्: वयनीयः · क्त: वीतः · क्तवतु: वीतवान् · शतृ: वियन् · स्य-शतृ: वेष्यन् · क्त्वा: वीत्वा · ल्यप्: प्रवीय · तुमुन्: वेतुम् · णमुल्: वायम् · क्तिन्: वीति · क्वसु: विवीवान्

ह

अर्थ: बलबोधक निपात जो पूर्ववर्ती शब्द पर बल देता है, इसका अर्थ है ‘सचमुच’ यथार्थ में निश्चय ही आदि, परन्तु कभी कभी इसका उपयोग बिना किसी विशेष अर्थ को प्रकट किये केवल पादपूर्ति के निमित्त भी किया जाता है, विशेष कर वैदिक साहित्य में

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वियत्
वियत्
viyat
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
आकाश के और नाम (1.2.2) विष्णुपद · आकाश · विहायस्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वियत् १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. आकाश ।
२. वायुमंडल ।
वियत् २ वि॰ गमनशील ।
वियत् पताका संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] विद्युत् । बिजली ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. वि-√ यत् Ā. -यतते, to dispose in various rows, AV. : Caus. -यातयति, to place in rows, arrange, TS.; to do penance, AV.; to torment, pain, punish, MBh.
2. वि-यत् mfn. (pr. p. of वि- √ 5. इ) going apart or asunder, RV. i, 164, 38
being dissolved, passing away, vanishing, BhP.
वि-यत् n. the sky, heaven, air, atmosphere (prob. as ‘that which parts asunder or forms the intermediate region between heaven and earth’), VS. &c. &c.
ether (as an element), BhP.; Sarvad.
N. of the 10th mansion, VarBṛS.
a kind of metre, VS.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (981,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वियत् n. The sky1, atmosphere, ether; पश्योदग्रवतत्वाद्बियति बहुतरं स्तोकमुर्व्यां प्रयाति Ś. 1. 7; R. 13. 40. --Comp. --गंगा {1} the heavenly Ganges. {2} the galaxy. --चारिन् ( वियच्चारिन्) m. a kite. --भूतिः f. darkness. --मणिः (वियन्मणिः) the sun. [1] Correction submitted by User saurabh.kapoor on 20200617. Reference: https://github.com/sanskrit-lexicon/csl-orig/issues/291. note: 1957 edition has 'sky'.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0987-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वियत् न० वि + यम--क्विप् मलोपे तुक् । आकाशे अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4916,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वियत्, क्ली, (वियच्छति न विरमतीति । वि + यम + “अन्येभ्योऽपि दृश्यते ।” ३ । २ । १७८ । इति क्विप् । क्वौ चगमादीनामिति मलोपे तुक् ।) आकाशम् । इत्यमरः ॥ (यथा, भागवते । ३ । ८ । ३३ । “तर्ह्येव तन्नाभिसरःसरोज- मात्मानमम्भः श्वसनं वियच्च । ददर्श देवो जगतो विधाता नातः परं लोकविसर्गदृष्टिः ॥” [] द्यवापृथिव्यौ । अत्र द्बिवचनस्य प्रयोगः स्यात् । यथा, तैत्तिरीयब्राह्मणे । १ । १ । ३ । २ । “द्यावापृथिवी सहास्ताम् । ते वियती अब्रूताम् ॥” तथाच शतपथब्राह्मणे । ७ । १ । २ । २३ । “तयोर्वियत्योर्योऽन्तरेणाकाश आसीत् तदन्त- रिक्षमभवत् ॥” * ॥ वि + या + शतृ । गमन- शीले, त्रि । यथा, भागवते । ७ । ६ । १४ । “कुटुम्बपोषाय वियन्निजायु- र्न बुध्यतेऽर्थं विहतं प्रमत्तः ॥” तथा, तत्रैव । ९ । २१ । ३ । “वियद्बित्तस्य ददतो लब्धं लब्धं बुभूषतः । निष्किञ्चनस्य धीरस्य सकुटुम्बस्य सीदतः । व्यतीयुरष्टचत्वारिंशदहान्यपिबतः किल ॥” “वियद्वित्तस्य वियतो गगनादिव उद्यमं विनैव दैवादुपस्थितं वित्तं भोग्यं यस्य । यद्वा वियत् व्ययं प्राप्नुवद्वित्तं भोग्यं यस्य ।” इति तट्टीकायां श्रीधरस्वामी ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-416-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वियत्वियत् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वी + शतृ 📚
अन्य सम्भावना: वियत् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वी + शतृ | वियत् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वी + शतृ
हअव्ययम् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वियत् 📚 ➤ आकाश, अन्तरिक्ष
संस्कृत: आकाशः · पर्याय: द्यो, दिव्, अभ्र, व्योमन्, पुष्कर

ह 📚 ➤ बलबोधक निपात जो पूर्ववर्ती शब्द पर बल देता है, इसका अर्थ है ‘सचमुच’ यथार्थ में निश्चय ही आदि, परन्तु कभी कभी इसका उपयोग बिना किसी विशेष अर्थ को प्रकट किये केवल पादपूर्ति के निमित्त भी किया जाता है, विशेष कर वैदिक साहित्…

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वियत् 📚आकाश🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
वियत्
आकाश के और नाम (१.२.२) — विष्णुपद, आकाश, विहायस्

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
वियद्धवियत् + हपूर्वसवर्ण झयो होऽन्यतरस्याम् (८.४.६२)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • वियत्: वी + शतृ — वर्तमानकालिक कृदन्त (परस्मैपद)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें