🕉️ 22 November 2026, Sunday · 06:19:34 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

विरचना

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

विरचना

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

विरचना

अर्थ: क्रम व्यवस्थापन

व्युत्पत्ति: वि + रच् + ल्युट् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. विरचना (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. विरचना (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. विरचना (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. विरचना (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — विरचना (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाविरचनाविरचनेविरचनाः
द्वितीयाविरचनाम्विरचनेविरचनाः
तृतीयाविरचनयाविरचनाभ्याम्विरचनाभिः
चतुर्थीविरचनायैविरचनाभ्याम्विरचनाभ्यः
पञ्चमीविरचनायाःविरचनाभ्याम्विरचनाभ्यः
षष्ठीविरचनायाःविरचनयोःविरचनानाम्
सप्तमीविरचनायाम्विरचनयोःविरचनासु
सम्बोधनहे विरचनेहे विरचनेहे विरचनाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — विरचना
विरचना
viracanā
🟠 शब्दसागर🟣 आप्टे
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विरचना पु १ क्रि॰ स॰ [सं॰ विरचन]
१. रचना । बनाना । निर्माण करना ।
२. अलंकृत करना । सजाना ।
विरचना २ क्रि॰ अ॰ [सं॰ वि॰+ रञ्जन] विरक्त होना । जी का हटना । उचटना । उ॰—विरचि मन पेरि राच्यो जाइ ।— सुर॰ (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विरचनं --ना 1 Arrangement, disposition; Śi. 5. 21. --2 Contriving, constructing. --3 Formation, creation. --4 Composition, compilation.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0987-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
विरचनाविरचना (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: विरचना (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | विरचना (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

विरचना 📚 ➤ क्रम व्यवस्थापन

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
विरचना 📚पु ^१ क्रि॰ स॰🟠🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • विरचना = वि + रचना तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • विरचना: वि + रच् + ल्युट् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬