🕉️ 20 November 2026, Friday · 05:33:42 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

विरतः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

विरतः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

विरतः

अर्थ: बन्द किया हुआ, रुका हुआ

व्युत्पत्ति: वि + रम् + क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. विरत (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. रत (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वि + रम् + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — विरत (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाविरतःविरतौविरताः
द्वितीयाविरतम्विरतौविरतान्
तृतीयाविरतेनविरताभ्याम्विरतैः
चतुर्थीविरतायविरताभ्याम्विरतेभ्यः
पञ्चमीविरतात् / विरताद्विरताभ्याम्विरतेभ्यः
षष्ठीविरतस्यविरतयोःविरतानाम्
सप्तमीविरतेविरतयोःविरतेषु
सम्बोधनहे विरतहे विरतौहे विरताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — विरत
विरत
virata
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विरत वि॰ [सं॰]
१. जो अनुरक्त न हो । जिसे चाह न हो । जिसका मन हटा हो । विमुख । जैसे,—स्त्री या भोग विलास से विरत होना ।
२. जो लगा हुआ न हो । जिसने अपना हाथ हटा लिया हो । निवृत्त । जैसे,—किसी कार्य से विरत होना ।
३. जिसने सांसारिक विषयों से अपना मन हटा लिया हो । विरक्त । वैरागी ।
४. विशेष रुप से रत । बहुत लीन । बिल्कुल लगा हुआ । उ॰—कहूँ गनक गनत, जोगी जपत जंत्र मंत्र मन विरत नित ।—गुमान । (शब्द॰) ।
५. जिसका अंत समाप्ति हो गई हो । समाप्त । उपपंहृत (को॰) ।
६. विश्रांत । थका या ठहरा हुआ (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-रत , वि-रति &c. See under वि√ रम् below.
वि-रत mfn. stopped, ceased, ended, R.; Kālid. &c. (n. impers., e.g. विरतं वाचा, ‘the speech ended’, Kathās.)
one who has given up or resigned or ceased or desisted from (abl., loc., or comp.), MBh.; Kāv. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (982,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विरत p. p. 1 Ceased or desisting from (with abl.). --2 Rested, stopped, ceased. --3 Ended, concluded, at an end; विरतं गेयमृतुर्निरुत्सवः R. 8. 66.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0988-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विरत त्रि० वि + रम--क्त । निवृत्ते ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4917,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विरतः, त्रि, (वि + रम + क्तः ।) निवृत्तः । यथा -- “आत्तविद्यो मुनेर्जातो भ्रातुस्त्रातो निजैर्भवात् । विरतोऽन्तर्हितो दुष्टाच्छोकाद्रामेण वारितः ॥” इति मुग्धबोधव्याकरणम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-417-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विरत" आता है (6)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
विरतःविरत (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: रत (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वि + रम् + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

विरतः 📚 ➤ बन्द किया हुआ, रुका हुआ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
विरत 📚जो अनुरक्त न हो । जिसे चाह न हो । जिसका मन हटा हो । विमुख । जैसे,—स्त्…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • विरतः: वि + रम् + क्त (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें