🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:11:31 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

विरल

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

विरल

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

विरल

अर्थ: छिद्रों से युक्त, जिसके बीच में अन्तराल हों, पतला, जो सघन न हो, सटा हुआ न हो

संस्कृत: पर्याय: पेलव, तनु, तलिन

व्युत्पत्ति: वि + रा + कलन्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. विरल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. विरल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — विरल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाविरलःविरलौविरलाः
द्वितीयाविरलम्विरलौविरलान्
तृतीयाविरलेनविरलाभ्याम्विरलैः
चतुर्थीविरलायविरलाभ्याम्विरलेभ्यः
पञ्चमीविरलात् / विरलाद्विरलाभ्याम्विरलेभ्यः
षष्ठीविरलस्यविरलयोःविरलानाम्
सप्तमीविरलेविरलयोःविरलेषु
सम्बोधनहे विरलहे विरलौहे विरलाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — विरल
विरल
virala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
विरल (छितरा) (3.1.65) पेलव · तनु
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विरल १ वि॰ [सं॰]
१. जो घना न हो । जिसके बीच बीच में अवकाश हो । जिसके बीच बीच में खाली जगह हो । 'सघन' का उलटा । जैसे,—आगे चलकर यह बन विरल होता गया है ।
२. जो पास पास न हो । जो दुर दुर पर हो ।
३. जो अधिकता से न मिले । जो केवल कहीं कहीं पाया जाय । दुर्लभ । जैसे,—ऐसे लोग संसार में बहुत बिरल हैं ।
४. जो गाढ़ा न हो । पतला । ढीला ।
५. शून्य । निर्जन ।
६. अल्प । थोड़ा ।
विरल १ संज्ञा पुं॰ जमाया हुआ दुध । दही ।
विरल ३ अव्य॰ कठिनाई से । कभी कभी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विरल mf(आ)n. (perhaps from विर = विल for बिल + ल, ‘possessing holes’) having interstices, separated by intervals (whether of space or time), not thick or compact, loose, thin, sparse, wide apart, MBh.; Kāv. &c.
rare, scarcely found, unfrequent, scanty, few, Kāv.; Kathās. &c. (ibc. and अम् ind. sparsely, rarely, seldom; विरलः with or without कोऽपि, one here and there)
विरल n. sour curds (= दधि), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (982,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विरल a. 1 Having interstices, separated by intervals, thin, not thick or compact; विपर्यासं यातो घनविरलभावः क्षितिरुहां U. 2. 27; 1. 20; भवति विरलभक्तिर्म्लानपुष्पापहारः R. 5. 74. --2 Fine, delicate. --3 Loose, wide apart. --4 Rare, scarcely found, unfrequent; विरला हि तेषामुपदेष्टारः K.; Pt. 1. 29. --5 Few, little [] (referring to number or quantity); तत्त्वं किमपि काव्यानां जानाति विरलो भुवि Bv. 1. 117; विरलातपच्छविः Śi. 9. 3. --6 Remote, distant, long (as time, distance &c.). --लं Curds, coagulated milk. --लं ind. Scarcely, rarely, not frequently. --Comp. --जानुक a. bandy-legged, bowkneed. --द्रवा a kind of gruel.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0988-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विरल त्रि० वि + रा--कलन् । १ अवकाशे २ विच्छिन्ने अमरः । ३ अनिविडे च । ४ दध्नि न० राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4917,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विरलं, क्ली, दधि । इति राजनिर्घण्टः ॥
विरलः, त्रि, अवकाशः । फाक् इति भाषा । तत्पर्य्यायः । पेलवः २ तनुः ३ । इत्यमरः ॥ (यथा, बृहत्कथायाम् । ६७ । ३ । “शूर्पाकारविरूक्षपाण्डुरनखौ वक्रौ शिरास- न्ततौ संशुष्कौ विरलाङ्गुली च चरणौ दारिद्य्रदुःख- प्रदौ ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-417-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विरल" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
विरलविरल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: विरल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

विरल 📚 ➤ छिद्रों से युक्त, जिसके बीच में अन्तराल हों, पतला, जो सघन न हो, सटा हुआ न हो
संस्कृत: पर्याय: पेलव, तनु, तलिन

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
विरल 📚जो घना न हो । जिसके बीच बीच में अवकाश हो । जिसके बीच बीच में खाली जगह …🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
विरल

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें