🕉️ 21 November 2026, Saturday · 12:45:11 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

विराग

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

विराग

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

विराग

अर्थ: रंग का बदलना

व्युत्पत्ति: वि + रञ्ज् + घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. विराग (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — विराग (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाविरागःविरागौविरागाः
द्वितीयाविरागम्विरागौविरागान्
तृतीयाविरागेणविरागाभ्याम्विरागैः
चतुर्थीविरागायविरागाभ्याम्विरागेभ्यः
पञ्चमीविरागात् / विरागाद्विरागाभ्याम्विरागेभ्यः
षष्ठीविरागस्यविरागयोःविरागाणाम्
सप्तमीविरागेविरागयोःविरागेषु
सम्बोधनहे विरागहे विरागौहे विरागाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — विराग
विराग
virāga
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विराग १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. अनुराग का अभाव । चाह का न होना । लगन न होना ।
२. किसी वस्तु से न विशेष प्रेम होना न द्बेष । उदासीन भाव ।
३. सांसारिक सुखों की चाह न करना । विषयभोग आदि से निवृत्ति । वैराग्य । उ॰— राजमोग्य के योग्य, विपिन में बैठा आज विराग लिए ।—पंचवटी, पृ॰ ६ ।
४. एक में मिले हुए दो राग । विशेष—एक राग में जब दुसरा राग मिल जाता है, तब उसे विराग कहते हैं ।
५. वर्ण या रंग का परिपर्तन (को॰) ।
६. असंतुष्टि । असंतोष (को॰) ।
विराग १ वि॰
१. राग से रहित । उदासीन । विरागो ।
२. वर्ण या रंगहीन [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. वि—राग mf(आ)n. passionless, without feeling, dispassionate, indifferent (सर्वतस्, ‘to everything’), R.; BhP.
2. वि-राग m. (for 1. See p. 952, col. 1) change or loss of colour, Naiṣ.
excitement, irritation, Pāṇ. vi, 4, 91
aversion, dislike or indifference to (loc. abl., or comp.), Kāv.; Rājat.; BhP.
indifference to external things or worldly objects, Sāṃkhyak.
the faulty suppression of a sound in pronunciation, RPrāt.
a partic. high number, Buddh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (952,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विरागः 1 Change of colour. --2 Change of disposition, disaffection, discontent, dissatisfaction; विरागकारणेषु परिहृतेषु Mu. 1. --3 Aversion, disinclination. --4 Indifference to worldly attachments, freedom from passion.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0988-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विराग पु० नि + रन्ज--घञ् । १ रागाभाव । विगतो रागो [] यस्य । २ रागशून्ये त्रि० । “विधयेष्वतिसंरागो मानसो मल उच्यते । तेष्वेव तु विरागो हि नैर्मल्यं समुदा- हृतम्” प्रा० त० । वैराग्यशब्दे दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4917-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विरागः, पुं, (वि + रञ्ज + घञ् ।) अननुरागः । रागशून्यः । यथा, -- “विषयेष्वतिसं रागो मानसो मल उच्यते । तेष्वेव हि विरागो हि नैर्मल्यं समुदाहृतम् ॥” इति प्रायश्चित्ततत्त्वम् ॥ (त्रि, विविधवर्णविशिष्टः । यथा, महाभारते । २ । २१ । २५ । “बलाद्गृहीत्वा माल्यानि मालाकारान्महा- बलाः । विरागवसनाः सर्व्वे स्रग्विणो मृष्टकुण्डलाः ॥” विगतो रागो विषयवासना यस्येत्यर्थे । वीत- रागः । यथा, भागवते । ३ । १५ । ४७ । “यत्तेऽनुतापविदितै र्दृढभक्तियोगैः हृद्ग्रन्थयो हृदि विदुर्म्मुनयो विरागाः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-418-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विराग" आता है (9)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
विरागविराग (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

विराग 📚 ➤ रंग का बदलना

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
विराग 📚अनुराग का अभाव । चाह का न होना । लगन न होना🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • विराग = वि + राग तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • विराग: वि + रञ्ज् + घञ् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें