🕉️ 22 November 2026, Sunday · 09:04:36 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

विराधा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

विराधा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

विराधा

अर्थ: बढ़ना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: वृद्धिसिद्धिद्रोहदैवपर्यालोचनादिषु च · पर्याय: विशाखा

अंग्रेज़ी: to grow

व्युत्पत्ति: राध्नोति साधयति कार्याणि- राध् + अच् + टाप्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. राधा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वि + राध् + अच्
  2. विराध (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. राधा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: वि + राध् + अच्
  4. राधा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: वि + राध् + अच्
  5. राध (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: वि + राध् + घञ्
  6. विराध (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन
  7. राधा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: वि + राध् + अच्
  8. राध (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: वि + राध् + घञ्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — राधा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाराधाराधेराधाः
द्वितीयाराधाम्राधेराधाः
तृतीयाराधयाराधाभ्याम्राधाभिः
चतुर्थीराधायैराधाभ्याम्राधाभ्यः
पञ्चमीराधायाःराधाभ्याम्राधाभ्यः
षष्ठीराधायाःराधयोःराधानाम्
सप्तमीराधायाम्राधयोःराधासु
सम्बोधनहे राधेहे राधेहे राधाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — राध् (दिवादिगण) · अर्थ: बढ़ना (वृद्धिसिद्धिद्रोहदैवपर्यालोचनादिषु च)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमराध्यतिराध्यतःराध्यन्ति
मध्यमराध्यसिराध्यथःराध्यथ
उत्तमराध्यामिराध्यावःराध्यामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: राध्यति · लिट्: रराध · लुट्: राद्धा · लृट्: रात्स्यति · लोट्: राध्यतात् · लङ्: अराध्यत् · विधिलिङ्: राध्येत् · आशीर्लिङ्: राध्यात् · लुङ्: अरात्सीत् · लृङ्: अरात्स्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: राधन · ण्वुल्: राधकः · तृच्: राद्धा · ण्यत्: राध्यः · तव्य: राद्धव्यः · अनीयर्: राधनीयः · क्त: राद्धः · क्तवतु: राद्धवान् · शतृ: राध्यन् · स्य-शतृ: रात्स्यन् · क्त्वा: राद्ध्वा · ल्यप्: प्रराध्य · तुमुन्: राद्धुम् · णमुल्: राधम् · घञ्: राधः · क्तिन्: राद्धि · क्वसु: रराध्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — राधा
राधा
rādhā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
विशाखा को 'राधा' भी कहते हैं (1.3.24)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
राधा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. वैशाख की पूर्णिमा ।
२. प्रीति । अनुराग । प्रेम ।
३. धृतराष्ट्र के सारथी अधिरथ की पत्नी का नाम । विशेष—इसने कर्ण पुत्रवत् पाला था । इसी कारण से कर्ण का एक नाम 'राधेय' भी था ।
४. वृषभानु गोप की कन्या और श्रीकृष्ण की प्रेयसी । विशेष—श्रीमद् भागवत में राधा का कोई उल्लेख नहीं है । पर ब्रह्मवैवर्त देवीभागवत, आदि में राधा का वर्णन मिलता है । इन पुराणों में राधा के जन्म और जीवन के संबंध में भिन्न भिन्न कथाएँ दी गई हैं । कहीं लिखा है कि ये श्रीकृष्ण के बाएँ अंग से उत्पन्न हुई थी और कहीं गोलोकधाम के रासमंडल में इनका जन्म लिखा है । यह भी कहा जाता है कि ये जन्म लेते ही पूर्ण वयस्का हो गई थीं । श्रीकृष्ण के साथ इनका विवाह नहीं हुआ था यद्यपि गर्गसंहिता आदि कुछ इधर के ग्रंथों में विवाह की कथा भी रख दी गई है । सब जगह श्रीकृष्ण के साथ इनकी मूर्ति और नाम रहता है । इनके नाम के साथ ईश या स्वमीवाचक शब्द लगने से श्रीकृष्ण का बोध होता है ।
५. एक वृत्त का नाम जिसके प्रत्येक चरण में रगण, तगण, मगण, यगण और एक गुरु सब मिलकर १३ अक्षर होते हैं । जैसे,— कृष्ण राधा कृष्ण कृष्ण राधा राधा गा ।
६. विशाखा नक्षत्र ।
७. बिजली ।
८. आँवला ।
९. विष्णुक्रांता लता ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
राधा f. See below.
राधा f. prosperity, success, L.
(also du.) N. of the 21st Nakṣatra Viśākhā (containing 4 stars in the form of a curve supposed to be α, ι, ν Librae, and γ Scorpionis, cf. नक्षत्र), L.
lightning, L.
a partic. attitude in shooting (standing with the feet a span apart; cf. -भेधिन्, -वेधिन्), Pracaṇḍ.
Emblic Myrobolan, L.
Clitoria Ternatea, L.
N. of the foster-mother of Karṇa (q.v.; she was the wife of Adhiratha, who was Sūta or charioteer of king Śūra), MBh. (cf. IW. 377)
of a celebrated cowherdess or Gopī (beloved by Kṛṣṇa, and a principal personage in Jaya-deva's poem Gītagovinda; at a later period worshipped as a goddess, and occasionally regarded as an Avatāra of Lakṣmī, as Kṛṣṇa is of Viṣṇu; also identified with Dākṣāyaṇī), Gīt.; Pañcat. &c. (cf. IW. 332)
of a female slave, Lalit.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (876,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
राधा 1 Prosperity, success. --2 N. of a celebrated Gopī or cowherdess loved by Kṛṣṇa (whose amours have been immortalized by Jayadeva in his Gītagovinda); तदिमं राधे गृहं प्रापय Gīt. 1. --3 N. of the [] wife of Adhiratha and foster-mother of Karṇa. --4 The lunar mansion called विशाखा. --5 Lightning. --6 An attitude in shooting. --7 Emblic Myrobalan. --8 The full-moon day in the month of Vaiśākha. --Comp. --पतिः, --रमणः N. of Kṛṣṇa. --भेदिन्, --वोधिन् m. N. of Arjuna. --सुतः N. of Karṇa.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0911-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
राधा स्त्री राध--अच् । १ विशाखानक्षत्रे रिरंसया रमणी- देहत्वेनाविर्भूते गोलोकस्थे परमेश्वरार्द्धाङ्गस्वरूपे २ शक्ति- भेदे तत्रैव श्रीदामशापात् वृन्दावने जातायां वृपभानु- सुतायां ३ प्रधानगोपिकायाम् ४ कर्णस्य पालयित्र्यां मातरि च । ५ वैशाखपौर्णमास्यां स्त्री ङीप् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4805,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "राधा" आता है (5)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
विराधाराधा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वि + राध् + अच् 📚
अन्य सम्भावना: विराध (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | राधा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: वि + राध् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

विराधा 📚 ➤ बढ़ना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: वृद्धिसिद्धिद्रोहदैवपर्यालोचनादिषु च · पर्याय: विशाखा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
राधा 📚वैशाख की पूर्णिमा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
राधा

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • विराधा: वि + राध् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें