🕉️ 22 November 2026, Sunday · 09:17:25 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

विलेपन

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

विलेपन

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

विलेपन

अर्थ: लीपना, पोतना

संस्कृत: गात्रानुलेपयोग्यसुगन्धिद्रव्यम्, कुङ्कुमादिलेपनम् · पर्याय: गात्रानुलेपनी, वर्ति, वर्णक

व्युत्पत्ति: वि + लिप् + ल्युट् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. विलेपन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. लेपन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वि + लेप् + ल्युट्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — विलेपन (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाविलेपनम्विलेपनेविलेपनानि
द्वितीयाविलेपनम्विलेपनेविलेपनानि
तृतीयाविलेपनेनविलेपनाभ्याम्विलेपनैः
चतुर्थीविलेपनायविलेपनाभ्याम्विलेपनेभ्यः
पञ्चमीविलेपनात् / विलेपनाद्विलेपनाभ्याम्विलेपनेभ्यः
षष्ठीविलेपनस्यविलेपनयोःविलेपनानाम्
सप्तमीविलेपनेविलेपनयोःविलेपनेषु
सम्बोधनहे विलेपनहे विलेपनेहे विलेपनानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — विलेपन
विलेपन
vilepana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
शरीर पर लगाने का सुगन्धित लेप (2.6.134) गात्रानुलेपनी · वर्ति · वर्णक
(केसर आदि का) लेप (3.2.27) समालम्भ
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विलेपन संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. लेप करने या लगाने की क्रिया । अच्छी तरह लीपना । लगाना ।
२. लगाने या लेप करने का पदार्थ । जैसे,—चंदन, केसर आदि ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-˚लेपन n. smearing, anointing (esp. with fragrant oils &c.), VarBṛS.; Kathās.; Suśr.
(ifc. f(आ). ), unguent, ointment, perfume for the person (as saffron, camphor &c.), MBh.; Kāv. &c.
a partic. mythical weapon, R.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (985,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विलेपनं 1 Smearing, anointing. --2 An ointment, unguent, any cosmetic or perfume for the body (such as saffron, sandal &c); न स्नानं न विलेपनं न कुसुमं नालंकृता मूर्धजाः Bh. 2. 19; यान्येव सुरभिकुसुमधूपावलेपनादीनि K.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0991-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विलेपन न० विलिप्यतेऽनेन करणे ल्युट् । गात्रानुसेपनद्रव्यं १ पिष्ट २ घृष्टे वा चन्दनकुङ्कुमादौ । कर्मणि ल्युट् ङीप् । ३ यवाग्वां ४ सुवेशायां स्त्रियाञ्च स्त्री० मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4920,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विलेपनं, क्ली, (विलिप्यन्तेऽङ्गान्यनेनेति । वि + लिप + ल्युट् ।) गात्रानुलेपनयोग्यं पिष्टं घृष्टं वा सुगन्धिद्रव्यम् । तत्पर्य्यायः । गात्रानुलेपनी २ वर्त्तिः ३ वर्णकम् ४ । इत्यमरः ॥ “द्वे गात्रानु- लेपनयोग्ये वर्त्तितविलेपने । ‘वर्णकादिद्बयं घृष्टचन्दनादिविलेपने ॥’ इति केचित् । विलिप्यतेऽनेन करणेऽनटि विलेपनम् ।” इति तट्टीकायां भरतः ॥ कुङ्कु- मादिलेपनम् । तत्पर्य्यायः । समालम्भः २ । इति च संकीर्णवर्गे अमरः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-424-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विलेपन" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
विलेपनविलेपन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: लेपन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वि + लेप् + ल्युट्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

विलेपन 📚 ➤ लीपना, पोतना
संस्कृत: गात्रानुलेपयोग्यसुगन्धिद्रव्यम्, कुङ्कुमादिलेपनम् · पर्याय: गात्रानुलेपनी, वर्ति, वर्णक

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
विलेपन 📚लेप करने या लगाने की क्रिया । अच्छी तरह लीपना । लगाना🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
विलेपन
शरीर पर लगाने का सुगन्धित लेप (२.६.१३४) — गात्रानुलेपनी, वर्ति, वर्णक

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • विलेपन = वि + लेपन तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • विलेपन: वि + लिप् + ल्युट् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬