🕉️ 22 November 2026, Sunday · 02:53:35 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

विलेपी

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

विलेपी

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

विलेपी

अर्थ: ङीष् चावल का मांड

संस्कृत: यवागू · पर्याय: यवागू, उष्णिका, श्राणा, तरला

व्युत्पत्ति: विलेप +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. विलेपी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. विलेपिन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. विलेपिन् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — विलेपी (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाविलेपीविलेप्यौविलेप्यः
द्वितीयाविलेपीम्विलेप्यौविलेपीः
तृतीयाविलेप्याविलेपीभ्याम्विलेपीभिः
चतुर्थीविलेप्यैविलेपीभ्याम्विलेपीभ्यः
पञ्चमीविलेप्याःविलेपीभ्याम्विलेपीभ्यः
षष्ठीविलेप्याःविलेप्योःविलेपीनाम्
सप्तमीविलेप्याम्विलेप्योःविलेपीषु
सम्बोधनहे विलेपिहे विलेप्यौहे विलेप्यः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — विलेपी
विलेपी
vilepī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
(पतली) लपसी/दलिया (2.9.50) यवागू · उष्णिका · श्राणा · तरला
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विलेपी १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] माँड़ । चावल का माँड़ [को॰] ।
विलेपी २ वि॰ [सं॰विलेपिन्]
१. लेप या पलस्तर करनेवाला ।
२. लसदार । लसीला । चिपकने या संबद्ब होनेवाला [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-लेपी f. rice-gruel, Bhpr.; Car.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (985,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विलेपिका, विलेपी, विलेप्यः Ricegruel.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0991-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विलेपी, स्त्री, (विलिप्यतेऽसाविति । वि + लिप + कर्म्मणि घञ् । स्त्रियां ङीष् ।) यवागूः । इत्य- मरः ॥ “अन्नं पञ्चगुणे साध्यं विलेपी च चतुर्गुणे । मण्डश्चतुर्द्दशगुणे यवागूः षड्गुणेऽम्भसि ॥” इति वैद्यकोक्तो भेद इह नादृतः । इति तट्टी- कायां भरतः ॥ अस्य गुणाः । “विलेपी तर्पणी लघ्वी ग्राहिणी क्षुत्तृषा- पहा ॥” इति राजवल्लभः ॥
विलेपी, [न्] त्रि, लेपनकर्त्ता । विलेपयति यः इत्यर्थे णिन्प्रत्ययेन निष्पन्नः ॥ (यथा, कथा- सरित्सागरे । ३७ । २५ । “ततः प्रागनुरागेण रञ्जितः स्वान्तरान् मम । पश्चात् पृष्ठविलेपिन्या अङ्गरागेण ते करः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-424-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
विलेपीविलेपी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: विलेपिन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | विलेपिन् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

विलेपी 📚 ➤ ङीष् चावल का मांड
संस्कृत: यवागू · पर्याय: यवागू, उष्णिका, श्राणा, तरला

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
विलेपी 📚माँड़ । चावल का माँड़🟠🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
विलेपी
(पतली) लपसी/दलिया (२.९.५०) — यवागू, उष्णिका, श्राणा, तरला

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬