🕉️ 23 November 2026, Monday · 02:00:16 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

विवरम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

विवरम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

विवरम्

अर्थ: दरार, छिद्र, रन्ध्र, खोखलापन, रिक्तता

संस्कृत: बिलम् · पर्याय: कुहर, सुषिर, बिल, छिद्र, निर्व्यथन

व्युत्पत्ति: वि + वृ + अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. विवर (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. विवर (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  3. अव्यय — वि + वर + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — विवर (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाविवरम्विवरेविवराणि
द्वितीयाविवरम्विवरेविवराणि
तृतीयाविवरेणविवराभ्याम्विवरैः
चतुर्थीविवरायविवराभ्याम्विवरेभ्यः
पञ्चमीविवरात् / विवराद्विवराभ्याम्विवरेभ्यः
षष्ठीविवरस्यविवरयोःविवराणाम्
सप्तमीविवरेविवरयोःविवरेषु
सम्बोधनहे विवरहे विवरेहे विवराणि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — विवर
विवर
vivara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
छेद/बिल के नाम (1.8.1) कुहर · शुषिर · बिल
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विवर १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. छिद्र । बिल ।
२. गड्ढ़ा । दरार । गर्त ।
३. गुफा ।
४. कंदरा । अंतराल । बीच की जगह (को॰) ।
५. एकांत स्थान (को॰) ।
६. दोष । त्रुटि । ऐब (को॰) ।
७. विच्छेदजन्य घाव (को॰) ।
८. नौ की संख्या (को॰) ।
९. फैलाव । विस्तार (को॰) ।
१०. पाताल (को॰) ।
विवर पु † २ संज्ञा पुं॰ [सं॰विवरण] ब्यौरा । विवरण । उ॰— आखी जंग तणी कथ एती । सारी विवर अकब्बर सेती ।—रा॰, रू॰, पृ॰८९ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-वर , वि-वरण &c. See under वि- √ 1. वृ, p. 988.
वि-वर m. n. a fissure, hole, chasm, slit, cleft, hollow, vacuity (also applied to the apertures of the body and to gaping wounds), RV. &c. &c.
intermediate space, interstice, MBh.; Kāv. &c.
difference, VarBṛS.; Gaṇit.
a breach, fault, flaw, vulnerable or weak point, MBh.; Kāv.
harm, injury, MārkP.
expansion, opening, widening, BhP.
N. of the number ‘nine’ (cf. above and under रन्ध्र), MW.
a partic. high number, Buddh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (987,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विवरं 1 A fissure, hole, cavity, hollow, vacuity; यच्चकार विवरं शिलाघने ताडकोरसि स रामसायकः R. 11. 18, 9. 61, 19. 7; धीरनादभरितकर्णविवरं प्रिये मदयंतिके इति व्याहरति Māl. 7. --2 An interstice, interval, intervening space; Ś. 7. 7. --3 A solitary place; Ki. 12. 37. --4 A fault, flaw, defect, weak point. --5 A breach, wound. --6 The number ‘nine’. --रः Expansion. --Comp. --नालिका a flute, fife --प्रवेशः entrance into a chasm (one of the means of getting one's desired object); Pt. 5.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0992-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विवर न० वि + वृ--अच् । १ छिद्रे अमरः २ दोषे च मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4921,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विवरं, क्ली, (विवृणोतीति । वि + वृ + पचाद्यच् ।) छिद्रम् । इत्यमरः ॥ (यथा, रघुः । ११ । १८ । “यच्चकार विवरं शिलाघने ताडकोरसि स रामसायकः । अप्रविष्टविषयस्य रक्षसां द्वारतामगमदन्तकस्य तत् ॥”) दोषः । इति मेदिनी ॥ (यथा, महाभारते । १ । १४१ । १७ । “एकाग्रः स्यादविवृतो नित्यं विवरदर्शकः । राजन्राज्यं सपत्नेषु नित्योद्विग्नः समाचरेत् ॥” अवकाशः । यथा, भागवते । ५ । १० । १२ । “विशेषबुद्धेर्विवरं मबाक् च पश्याम यन्न व्यवहारतोऽन्यत् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-426-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विवर" आता है (10)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
विवरम्विवर (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: विवर (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन | अव्यय — वि + वर + णमुल् (पूर्वकालिक/आभीक्ष्ण्य अव्यय)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

विवरम् 📚 ➤ दरार, छिद्र, रन्ध्र, खोखलापन, रिक्तता
संस्कृत: बिलम् · पर्याय: कुहर, सुषिर, बिल, छिद्र, निर्व्यथन

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
विवर 📚छिद्र । बिल🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
विवर
छेद/बिल के नाम (१.८.१) — कुहर, शुषिर, बिल

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • विवरम्: वि + वृ + अच् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬