🕉️ 23 November 2026, Monday · 05:06:31 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

विवृता

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

विवृता

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

विवृता

अर्थ: प्रदर्शित, प्रकटीकृत, अभिव्यक्त

व्युत्पत्ति: वि + वृ + क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. विवृता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. वृता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वि + वृ + क्त
  3. विवृता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  4. विवृता (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  5. विवृत (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  6. वृता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: वि + वृ + क्त
  7. वृता (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: वि + वृ + क्त
  8. वृत (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: वि + वृ + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — विवृता (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाविवृताविवृतेविवृताः
द्वितीयाविवृताम्विवृतेविवृताः
तृतीयाविवृतयाविवृताभ्याम्विवृताभिः
चतुर्थीविवृतायैविवृताभ्याम्विवृताभ्यः
पञ्चमीविवृतायाःविवृताभ्याम्विवृताभ्यः
षष्ठीविवृतायाःविवृतयोःविवृतानाम्
सप्तमीविवृतायाम्विवृतयोःविवृतासु
सम्बोधनहे विवृतेहे विवृतेहे विवृताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — विवृता
विवृता
vivṛtā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विवृता संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] योनि का एक रोग, जिसमें गूलर के फल के सदृश मंड़लाकार फुंसियाँ होती है और योनि में बहुत जलन होती है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-वृता f. a partic. disease, an ulcer attended with much pain and heat, Suśr.
a species of plant, ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (988,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विवृता, स्त्री, क्षुद्ररुग्भेदः । इति मेदिनी ॥ तल्लक्षणं यथा, -- “विवृतास्यां महादाहां पक्वोडुम्बरसन्निभाम् । विवृतामिति तां विद्यात् पित्तोत्थां परिमण्ड- लाम् ॥” परितः शोथवतीम् ॥ * ॥ अस्याश्चिकित्सा । “विवृतामिन्द्रवृद्धाञ्च गर्द्दभीं जालगर्द्दभम् । पैत्तिकस्य विसर्पस्य क्रियया साधयेद्भिषक् । पाके तु रोपयेदाज्यैः पक्वैर्म्मधुरभेषजैः ॥” इति भावप्रकाशः ॥ (विवृत्तेति क्वचित् पाठः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-433-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
विवृताविवृता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: वृता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वि + वृ + क्त | विवृता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

विवृता 📚 ➤ प्रदर्शित, प्रकटीकृत, अभिव्यक्त

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
विवृता 📚योनि का एक रोग, जिसमें गूलर के फल के सदृश मंड़लाकार फुंसियाँ होती है औ…🟠🔵🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • विवृता: वि + वृ + क्त (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬