🕉️ 21 November 2026, Saturday · 01:52:59 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

विशसन

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

विशसन

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

विशसन

अर्थ: वध, हत्या, पशुमेध

संस्कृत: मारणम् · पर्याय: प्रमापण, निबर्हण, निकारण, विशारण, प्रवासन

व्युत्पत्ति: वि + शस् + ल्युट् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. विशसन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. विशसन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. शसन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वि + शस् + ल्युट्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — विशसन (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाविशसनम्विशसनेविशसनानि
द्वितीयाविशसनम्विशसनेविशसनानि
तृतीयाविशसनेनविशसनाभ्याम्विशसनैः
चतुर्थीविशसनायविशसनाभ्याम्विशसनेभ्यः
पञ्चमीविशसनात् / विशसनाद्विशसनाभ्याम्विशसनेभ्यः
षष्ठीविशसनस्यविशसनयोःविशसनानाम्
सप्तमीविशसनेविशसनयोःविशसनेषु
सम्बोधनहे विशसनहे विशसनेहे विशसनानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — विशसन
विशसन
viśasana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विशसन संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मार ड़ालना । हत्या करना ।
२. भागवत के अनुसार एक नरक का नाम ।
३. खड़्ग ।
४. विनाश । बर्बादी (को॰) ।
५. युद्ध (को॰) ।
६. काटना । चीरना (को॰) ।
७. कठोर व्यवहार (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-˚शसन mf(ई)n. causing death, deadly, MBh.; Mṛcch.
वि-˚शसन m. a sabre, crooked sword, MBh. (also fig. ‘punishment’)
वि-˚शसन m. n. a partic. hell, Pur.
वि-˚शसन n. cutting up, dissecting, MBh.; Suśr.
slaughter, havoc, fight, battle, MBh.; R.
cruel treatment, Uttarar.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (990,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विशसनं 1 Killing, slaughter, immolation; तस्यास्त्वं दुहितुस्तथा विशसनं किं दारुणेऽमृष्यथाः U. 4. 5. --2 Ruin. --नः 1 A sabre, crooked sword. --2 A sword in general.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0994-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विशसन न० वि + शस--हिंसने ल्युट् । १ मारणे अमरः । करणे ल्युट् । २ खड्गे पु० त्रिका० “असिर्विशसनः खड्गः” खगड्पूजामन्त्रः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4922,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विशसनं, क्ली, (वि + शस हिंसायाम् + ल्युट् ।) मारणम् । इत्यमरः ॥ (यथा, हरिवंशे । ९९ । ४३ । “तस्मिन् विशसने घोरे चक्रलाङ्गलसंप्लवे । दारुणानि प्रवृत्तानि रक्षांस्यौत्पातिकानि च ॥” नरकविशेषः । यथा, भागवते । ५ । २६ । ७ । “प्राणरोधो विशसनं लालाभक्षः सारमेयादन- मरीचिरयःपानमिति ॥” * ॥ विनाशकारिणि, त्रि । यथा, महाभारते । ६ । ५९ । ६० । “यमदण्डोपमां गुर्व्वीमिन्द्राशनिसमस्वनाम् । अपश्याम महाराज रौद्रीं विशसनीं गदाम् ॥”)
विशसनः, पुं, (विशसति हिनस्तीति । वि + शस हिंसायाम् + ल्युः ।) खड्गः । इति त्रिकाण्ड- शेषः ॥ (यथा, महाभारते । १२ । १६६ । ८३ -- ८४ । “असेरष्टौ हि नामानि रहस्यानि निबोध मे । पाण्डवेय सदा यानि कीर्त्तयन् लभते जयम् ॥ असिर्व्विशसनः खड्गस्तीक्ष्णधारो दुरासदः । श्रीगर्भो विजयश्चैव धर्म्मपालस्तथैव च ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-434-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "विशसन" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
विशसनविशसन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: विशसन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन | शसन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वि + शस् + ल्युट्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

विशसन 📚 ➤ वध, हत्या, पशुमेध
संस्कृत: मारणम् · पर्याय: प्रमापण, निबर्हण, निकारण, विशारण, प्रवासन

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
विशसन 📚मार ड़ालना । हत्या करना🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
विशसन
वध के और नाम (२.८.११४) — निस्तर्हण, निहनन, क्षणन, परिवर्जन, निर्वापण, मारण, प्रतिघातन

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • विशसन = वि + शसन तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • विशसन: वि + शस् + ल्युट् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें