🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:34:01 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

विशाखा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

विशाखा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

विशाखा

अर्थ: विशिष्टा शाखा प्रकारो यस्य-प्रा.ब. (प्राय द्विवचनान्त) सोलहवाँ नक्षत्र जिसमें दो तारे सम्मिलित होते हैं

संस्कृत: विशाखा-नक्षत्रम् · पर्याय: राधा

व्युत्पत्ति: विशिष्टा शाखा प्रकारो यस्य-प्रा.ब.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. विशाखा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. विशाखा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. विशाखा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. विशाख (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  5. शाखा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: वि + शाख् + अच्
  6. विशाखा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  7. विशाख (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन
  8. शाखा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: वि + शाख् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — विशाखा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाविशाखाविशाखेविशाखाः
द्वितीयाविशाखाम्विशाखेविशाखाः
तृतीयाविशाखयाविशाखाभ्याम्विशाखाभिः
चतुर्थीविशाखायैविशाखाभ्याम्विशाखाभ्यः
पञ्चमीविशाखायाःविशाखाभ्याम्विशाखाभ्यः
षष्ठीविशाखायाःविशाखयोःविशाखानाम्
सप्तमीविशाखायाम्विशाखयोःविशाखासु
सम्बोधनहे विशाखेहे विशाखेहे विशाखाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — विशाखा
विशाखा
viśākhā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विशाखा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] अश्विनी आदि सत्ताईस नक्षत्रों में से सोलहवाँ नक्षत्र । विशेष—यह नक्षत्र मित्रगण के अतर्गत है और इसे राधा भी कहते हैं । इसमें चार तारे हैं और इसका आकार तोरण का सा है । यह नक्षत्र दो भागों में बँटा हुआ है, इसलिये इसके दो देवता इंद्र और अग्नि है ।
२. एक प्राचीन जनपद जो कौशांबी के पास था ।
३. सफेद गदह— पूरना ।
४. काली अपराजिता ।
५. दूब । दुर्वा (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि—शाखा (आ), f. a species of plant, KātyŚr. (Dūrvā grass Comm.; = कठिल्लक, L.)
(also du. or pl.) the 14th (later 16th) lunar asterism (figured by a decorated arch and containing four or originally two stars under the regency of a dual divinity, Indra and Agni; it is probably to be connected with the quadrangle of stars ι, α, β, γ Librae; see नक्षत्र), AV. &c. &c.
N. of a woman, Buddh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (952,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विशाखा (usually in the dual) N. of the 16th lunar mansion consisting of two stars; किमत्र चित्रं यदि विशाखे शशांकलेखामनुवर्तेते Ś. 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0994-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विशाखा स्त्री विशिष्टा शाखा प्रकारो यस्याः । १ बहुल- नक्षत्रात्मकेऽश्विन्यवधिके षोडशे नक्षत्रे अमरः । “विशा- खयोर्मध्यगतः सम्पूर्ण इव चन्द्रमा” रामा० प्रयोगात् तस्य द्विवचनान्ततेत्यन्ये । “बहुपुत्रो विशिखासु” भा० अ० ९ उक्तेर्बहत्वं बहुतारत्मकत्वेनेति बोध्यम् । अदोषाशब्दे ४९७ पृ० दृश्यम् । २ कठिल्लके मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4922,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विशाखा, स्त्री, कठिल्लकः । इति मेदिनी ॥ अश्वि- न्यादिसप्तविंशतिनक्षत्रान्तर्गतषोडशनक्षत्रम् । तत्पर्य्यायः । राधा २ । इत्यमरः ॥ “विशाखे द्वे । ‘पत्न्योर्मध्यगतस्तत्र सुग्रीवः प्लवगेश्वरः । विशाखयोर्मध्यगतः संपूर्ण इव चन्द्रमाः ॥’ इति रामायणम् ॥ अतएव द्वित्वमुचितं किन्तु एकतारापेक्षया एकवचनमिहोक्तम् ।” इति भरतः ॥ तस्या- रूपं तोरणाकारचतुस्तारामयम् । इति मुहूर्त्त- चिन्तामणिः ॥ “तोरणाकृतिनि पञ्चतारके तारकेशवदने विशाखभे । तन्वि यान्ति विबुधाध्वमध्यगे कुम्भतो रसभुजाः कलाः प्रिये ॥” दं । ० । २६ । इति कालिदासकृतरात्रिलग्ननिरू- पकग्रन्थः ॥ अस्या अधिदेवते शक्राग्नी । इयं मिश्रगणान्तर्गता । इति ज्योतिस्तत्त्वम् ॥ * ॥ तत्र जातफलम् । “सदानुरक्तो विविधक्रियायां सुवर्णकारैरपि सख्यमेति । यस्य प्रसूतौ च भवेत् विशाखा सखा न कस्यापि भवेत् प्रसूतः ॥” इति कोष्ठीप्रदीपः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-434-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
विशाखाविशाखा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: विशाखा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | विशाखा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

विशाखा 📚 ➤ विशिष्टा शाखा प्रकारो यस्य-प्रा.ब. (प्राय द्विवचनान्त) सोलहवाँ नक्षत्र जिसमें दो तारे सम्मिलित होते हैं
संस्कृत: विशाखा-नक्षत्रम् · पर्याय: राधा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
विशाखा 📚अश्विनी आदि सत्ताईस नक्षत्रों में से सोलहवाँ नक्षत्र । विशेष—यह नक्षत्…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • विशाखा = वि + शाखा तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬