🕉️ 22 November 2026, Sunday · 06:33:17 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

विशाला

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

विशाला

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

विशाला

अर्थ: विस्तृत, बड़ा, दूर तक फैला हुआ,प्रशस्त, व्यापक, चौड़ा

संस्कृत: इन्द्रवारुणी · पर्याय: इन्द्रवारुणी

व्युत्पत्ति: वि + शालच्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. विशाला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. विशाला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. विशाला (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. विशाला (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  5. विशाल (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  6. शाल (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: वि + शल् + घञ्
  7. विशाल (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन
  8. शाल (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: वि + शल् + घञ्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — विशाला (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाविशालाविशालेविशालाः
द्वितीयाविशालाम्विशालेविशालाः
तृतीयाविशालयाविशालाभ्याम्विशालाभिः
चतुर्थीविशालायैविशालाभ्याम्विशालाभ्यः
पञ्चमीविशालायाःविशालाभ्याम्विशालाभ्यः
षष्ठीविशालायाःविशालयोःविशालानाम्
सप्तमीविशालायाम्विशालयोःविशालासु
सम्बोधनहे विशालेहे विशालेहे विशालाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — विशाला
विशाला
viśālā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विशाला संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. इंद्रवारुणी नामक लता । इंद्रायण ।
२. महेंद्रवारुणी ।
३. पूराणानुसार एक तीर्थ का नाम ।
४. दक्ष की एक कन्या का नाम ।
५. पोई का साग ।
६. एकांगी । मुरामासी ।
७. कलगा नामक घास ।
८. उज्जयिनी का एक नाम (को॰) ।
९. एक नदी का नाम (को॰) ।
१०. संगीत में एक मूर्छना (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विशाला (आ), f. colocynth, Suśr.
Basella Cordifolia, L.
Portulaca Quadrifida, L.
= ˚-महेन्द्रवारुणी, L.
(in music) a partic. Mūrchanā, Saṃgīt.
N. of the city Ujjayinī or Oujein, R.; Megh.; Kathās.
of another town (see वैशाली, वैशली)
of a river and a hermitage situated on it, MBh.; R.; BhP.
= सरस्वती, L.
N. of an Apsaras, VP.
of the wife of Aja-mīḍha, MBh.
of the wife of Ariṣṭa-nemi (and daughter of Dakṣa), GāruḍaP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (990,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विशाला, स्त्री, (विशाल + टाप् ।) इन्द्रवारुणी । इत्यमरः ॥ यथाच । “विशाला कफवातघ्नी हेमकुष्ठहरा सरा ॥” इति राजवल्लभः ॥ उज्जयनी । इति मेदिनी ॥ उपोदकी । महेन्द्र- वारुणी । इति राजनिर्घण्टः ॥ (यथा, -- “ऐन्द्रीन्द्रवारुणी चित्रा गवाक्षी च गवादनी । वारुणी च गवाप्युक्ता सा विशाला महाफला । श्वेतपुष्पा मृगाक्षी च मृगैर्वारुर्मृगादनी ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥) तीर्थविशेषः । यथा, -- “मुण्डनञ्चोपवासश्च सर्व्वतीर्थेष्वयं विधिः । वर्ज्जयित्वा गयां गङ्गां विशालां विरजां तथा ॥” इति प्रायश्चित्ततत्त्वम् ॥ दक्षकन्या । यथा, -- “मनोरमां भानुमतीं विशालां बाहुदामथ । दक्षः प्रादान्महादेव चतस्रोऽरिष्टनेमिने ॥” इति गारुडे ६ अध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-435-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विशाला" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
विशालाविशाला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: विशाला (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | विशाला (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

विशाला 📚 ➤ विस्तृत, बड़ा, दूर तक फैला हुआ,प्रशस्त, व्यापक, चौड़ा
संस्कृत: इन्द्रवारुणी · पर्याय: इन्द्रवारुणी

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
विशाला 📚इंद्रवारुणी नामक लता । इंद्रायण🟠🔵🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
विशाला
इन्द्रायण (२.४.१५६) — इन्द्रवारुणी

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • विशाला = वि + शाला तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें