🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:30:18 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

विशिख

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

विशिख

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

विशिख

अर्थ: मुकुट रहित, बिना चोटी का, बिना नोक का

संस्कृत: बाणः · पर्याय: पृषत्क, बाण, अजिह्मग, खग, आशुग

व्युत्पत्ति: विगता शिखा यस्य-प्रा.ब

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. विशिख (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. विशिख (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — विशिख (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाविशिखःविशिखौविशिखाः
द्वितीयाविशिखम्विशिखौविशिखान्
तृतीयाविशिखेनविशिखाभ्याम्विशिखैः
चतुर्थीविशिखायविशिखाभ्याम्विशिखेभ्यः
पञ्चमीविशिखात् / विशिखाद्विशिखाभ्याम्विशिखेभ्यः
षष्ठीविशिखस्यविशिखयोःविशिखानाम्
सप्तमीविशिखेविशिखयोःविशिखेषु
सम्बोधनहे विशिखहे विशिखौहे विशिखाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — विशिख
विशिख
viśikha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विशिख १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. रामसर या भद्रमुंज नामक घास ।
२. बाण । उ॰—राक्षस तेरे तुच्छ बाण क्या? मेरे इस उर में है शेल । उसे झेलने के पहले तुँ मेरा एक विशिख ही झेल ।— साकेत, पृ॰ ४९४ ।
३. वह स्थान जिसमें रोगी रहता हो ।
४. एक शास्त्र । तोमर (को॰) ।
५. लोहे का कौवा (को॰) ।
६. गणित में बाण की आकृति का चिह्न (को॰) ।
विशिख २ वि॰
१. जिसे शिखा न हो ।
२. खल्वाट । गंजा ।
३. मोथरी नोकवाला शस्त्र आदि ।
४. अग्नि जिसमें लपट न हो । लपट से हीन ।
५. धूमकेतु जिसमें पूँछ न हो [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि—शिख (or वि-श्˚) mfn. devoid of the top-knot or tuft of hair (left on the head after tonsure), VS.; AV.; Hcat.
bald, unfeathered (as an arrow), RV.
pointless, blunt (as an arrow), R.
flameless (as fire), R.
tailless (as a comet), VarBṛS.
weak (?), MW.
वि—शिख m. an arrow (in general), MBh.; Kāv. &c.
a spear, javelin, L.
an iron crow, W.
a versed sine (= śara), Gaṇit.
a sort of Śara or reed, MW.
वि-शिख &c. See p. 952, col. 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (952,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विशिख a. Crownless, crestless, pointless. --खः 1 An arrow; माधव मनसिजविशिखभयादिव भावनया त्वयि लीना Gīt. 4; R. 5. 50; Mv. 2. 38. --2 A kind of reed. --3 An iron crow.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0995-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विशिख पु० विशिष्टा विगता वा शिखा यस्य प्रादि० ब० । १ शरवृक्षे राजनि० । २ वाणे अमरः । ३ तोमरे च मेदि० । ४ शिखारहिते त्रि० । ५ खनित्र्यां ६ नालिकायाम ७ रथ्यायाञ्च स्त्री० मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4922,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विशिखः, पुं, (विशिष्टा शिखा यस्य ।) शर- वृक्षः । इति राजनिर्घण्टः ॥ बाणः । इत्यमरः ॥ (यथा, भागवते । ४ । १७ । १३ । “सन्दधे विशिखं भूमेः क्रुद्धस्त्रिपुरहा यथा ॥”) तोमरः । इति मेदिनी ॥ (विगता शिखा यस्य ।) शिखारहिते, त्रि ॥ यथा, -- “विशिखोऽनुपवीती च कृतं कर्म्म न तत् कृतम् ॥” इति स्मृतिः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-435-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विशिख" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
विशिखविशिख (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: विशिख (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

विशिख 📚 ➤ मुकुट रहित, बिना चोटी का, बिना नोक का
संस्कृत: बाणः · पर्याय: पृषत्क, बाण, अजिह्मग, खग, आशुग

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
विशिख 📚रामसर या भद्रमुंज नामक घास🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
विशिख
बाण के नाम (२.८.८६) — पृषत्क, बाण, अजिह्मग, खग, आशुग

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें