🕉️ 22 November 2026, Sunday · 10:24:19 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

विषाणी

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

विषाणी

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

विषाणी

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

संस्कृत: अजशृङ्गी · पर्याय: अजशृङ्गी

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. विषाणी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. विषाणिन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. विषाणिन् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — विषाणी (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाविषाणीविषाण्यौविषाण्यः
द्वितीयाविषाणीम्विषाण्यौविषाणीः
तृतीयाविषाण्याविषाणीभ्याम्विषाणीभिः
चतुर्थीविषाण्यैविषाणीभ्याम्विषाणीभ्यः
पञ्चमीविषाण्याःविषाणीभ्याम्विषाणीभ्यः
षष्ठीविषाण्याःविषाण्योःविषाणीनाम्
सप्तमीविषाण्याम्विषाण्योःविषाणीषु
सम्बोधनहे विषाणिहे विषाण्यौहे विषाण्यः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — विषाणी
विषाणी
viṣāṇī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
मेढ़ासिंगी (2.4.119) अजशृंगी
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विषाणी १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ विषाणिन्]
१. वह जिसे सींग हो । सींगवाला ।
२. हाथी ।
३. सूअर ।
४. साँड़ । सिंघाड़ा ।
६. ऋषभक नामक ओषधि ।
विषाणी २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. क्षीर काकोली ।
२. ऋषभक नामक ओषधि ।
३. मेढ़ासिंगी ।
४. वृश्चिकाली । बिछाती ।
५. इमली ।
६. सिंघाड़ा ।
७. विष । जहर ।
८. भगवतवल्ली या आवर्त्तकी नाम की लता ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विषाणी f. N. of various plants (Odina Pinnata; the Indian tamarind; Tragia Involucrata; = ऋषभ, कर्कट-शृङ्गी and क्षीर-काकोली), L.
Costus Speciosus or Arabicus, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (997,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विषाणः --णं, --णी [विष्-बा˚ कानच्] 1 A horn; साहित्यसंगीतकलाविहीनः साक्षात्पशुः पुच्छविषाणहीनः Bh. 2. 12; कदाचिदपि पर्यटञ् शशविषाणमासादयेत् 2. 5. --2 The tusk of an elephant or boar; तप्तानामुपदधिरे विषाणभिन्नाः प्रह्लादं सुरकरिणां घनाः क्षरंतः Ki. 7. 13; Śi. 1. 60.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0999-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विषाणी, स्त्री, क्षीरकाकोली । अजशृङ्गी । इति मेदिनी । णे, ७७ ॥ वृश्चिकाली । इति राज- निर्घण्टः ॥ तिन्तिडी । इति शब्दचन्द्रिका ॥
विषाणी, [न्] पुं, (विषाणमस्यास्तीति । विषाण + इनिः ।) हस्ती । शृङ्गी । इत्यजयः ॥ (यथा, हरिवंशे । २०४ । २२ । “खड्गा विषाणिनश्चैव वृषभाश्च मृगास्तथा ॥”) ऋषभनामौषधम् । शृङ्गाटकः । इति राज- निर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-449-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "विषाणी" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
विषाणीविषाणी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: विषाणिन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | विषाणिन् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

विषाणी 📚 ➤ वह जिसे सींग हो । सींगवाला उमा-कोश
संस्कृत: अजशृङ्गी · पर्याय: अजशृङ्गी

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
विषाणी 📚वह जिसे सींग हो । सींगवाला🟠🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
विषाणी

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬