🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:31:09 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

विषाद

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

विषाद

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

विषाद

अर्थ: खिन्नता, उदासी, उत्साहहीनता, रंज, शोक

व्युत्पत्ति: वि + सद् + घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. विषाद (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. साद (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वि + सद् + घञ्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — विषाद (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाविषादःविषादौविषादाः
द्वितीयाविषादम्विषादौविषादान्
तृतीयाविषादेनविषादाभ्याम्विषादैः
चतुर्थीविषादायविषादाभ्याम्विषादेभ्यः
पञ्चमीविषादात् / विषादाद्विषादाभ्याम्विषादेभ्यः
षष्ठीविषादस्यविषादयोःविषादानाम्
सप्तमीविषादेविषादयोःविषादेषु
सम्बोधनहे विषादहे विषादौहे विषादाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — विषाद
विषाद
viṣāda
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विषाद १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. खेद । दुःख । रंज ।
२. निराशा । हताशा । नैराश्य (को॰) ।
३. जड़ या निश्चेष्ट होने का भाव ।
४. काम करने को बिलकुल जी न चाहना । थकना । म्लान अवस्था (को॰) ।
५. मूर्खता । बेवकूफी ।
६. एक प्रकार का संचारी भाव (को॰) ।
विषाद २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ विष + √अद्( = भक्षण)] विष पीनेवाले शिव । शंकर [को॰] ।
विषाद ३ वि॰ विषभक्षी । विष खानेवाला [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-षाद m. (ifc. f(आ). ) drooping state, languor, lassitude, Mālatīm.
dejection, depression, despondency (esp. as the result of unrequited love), MaitrUp.; MBh.; Kāv. &c.
disappointment, despair (one of the Vyabhicāras q.v.), Daśar.; Sāh.
aversion, disgust, Bhartṛ.
fear, weakness, MW.
dulness, stupidity, insensibility (= मोह), ib.
वि-षाद &c. See under वि-√ षद्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (996,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विषादः 1 Dejection, sadness, depression of spirits, grief, sorrow; मद्वाणि मा कुरु विषादं Bv. 4. 41; विषादे कर्तव्ये विदधति जडाः प्रत्युत मुदं Bh. 3. 25, R. 8. 54; Ś. 4. 15. --2 Disappointment, despondency, despair; विषादलुप्तप्रतिपत्ति सैन्यं R. 3. 40; (विषादश्चेतसो भंग उपायाभावनाशयोः). --3 Languor, drooping state; दोर्विषादः Māl. 2. 5. --4 Dulness, stupidity, insensibility.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0998-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विषाद पु० वि + षद--घञ् । १ अवसादे हेमच० २ जडतायाञ्च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4933,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विषादः, पुं, (वि + षद + घञ् ।) अवसादः । यथा, -- “जाड्यं मौर्ख्यं विषादोऽवसादः सादो विष- ण्णता ।” इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, भागवते । १ । ११ । १ । “दध्मौ दरवरं तेषां विषादं शमयन्निव ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-449-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विषाद" आता है (7)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
विषादविषाद (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: साद (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वि + सद् + घञ्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

विषाद 📚 ➤ खिन्नता, उदासी, उत्साहहीनता, रंज, शोक

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
विषाद 📚खेद । दुःख । रंज🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • विषाद = विष + अद तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • विषाद: वि + सद् + घञ् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें