🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:56:55 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

विषुण

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

विषुण

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

विषुण

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: different, various, manifold, RV.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. विषुण (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. विषुण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — विषुण (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाविषुणःविषुणौविषुणाः
द्वितीयाविषुणम्विषुणौविषुणान्
तृतीयाविषुणेनविषुणाभ्याम्विषुणैः
चतुर्थीविषुणायविषुणाभ्याम्विषुणेभ्यः
पञ्चमीविषुणात् / विषुणाद्विषुणाभ्याम्विषुणेभ्यः
षष्ठीविषुणस्यविषुणयोःविषुणानाम्
सप्तमीविषुणेविषुणयोःविषुणेषु
सम्बोधनहे विषुणहे विषुणौहे विषुणाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — विषुण
विषुण
viṣuṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विषुण १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] दे॰ विषुव ।
विषुण २ वि॰
१. अनेक रूप का । बहुरूपी ।
२. सर्वग । सर्वगत ।
३. विप्रकीर्ण । बिखरा हुआ ।
४. पराङमुख [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विषुण mfn. different, various, manifold, RV.
changing (as the moon), ib.
averse from (abl.), ib.
विषुण m. the equinox, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (998,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विषुण a. Ved. 1 Moving variously. --2 Having various forms. --3 Having uniform motion. --4 Adverse, hostile, wicked. --णः The equinox.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0999-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विषुणः, पुं, (विषु साम्यमस्मिन्नस्तीति । “लोमा- दीति ।” ५ । २ । १०० । इति नः । पश्चात् णत्वम् ।) विषुवम् । यथा । “विषु नानारूपं गमनं विष्वक् तदस्यास्तीति विग्रहे अगित्यु- त्तरपदलोपश्चाकृतसन्धेरिति पामादि सूत्रेण नः णत्वम् ।” इत्यमरटीकायां रामाश्रमः ॥ (नानारूपम् । यथा, ऋग्वेदे । ३ । ५४ । ८ । “चरत्पतत्त्रि विषुणं विजातम् ॥” “विषुणं विश्वक् नानारूपम् ।” इति तद्भाष्ये सायणः ॥ सर्व्वगः । यथा, ऋग्वेदे । ८ । २९ । १ । “बभ्रुरेको विषुणः ।” “विषुणः विश्वगञ्चनः ।” इति तद्भाष्ये सायणः ॥ विप्रकीर्णः । यथा, ऋग्वेदे । ५ । १२ । ५ । “सखायस्ते विषुणा अग्न एते ।” “विषुणाः विप्रकीर्णाः सर्व्वव्याप्ताः ।” इति तद्- भाष्ये सायणः ॥ पराङ्मुखः । यथा, ऋग्वेदे । ५ । ३४ । ६ । “वित्वक्षणः समृतौ चक्रमासजो- ऽसुन्वतो विषुणः सुन्वतो वृधः ।” “विषुणः पराङ्मुखः ।” इति तद्भाष्ये सायणः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-450-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
विषुणविषुण (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: विषुण (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

विषुण 📚 ➤ दे॰ 'विषुव' उमा-कोश
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): different, various, manifold, RV.

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
विषुण 📚दे॰ 'विषुव'🟠🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें