🕉️ 22 November 2026, Sunday · 06:23:29 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

विष्टर

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

विष्टर

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

विष्टर

अर्थ: आसन, (स्टूल, कुर्सी आदि)

संस्कृत: पीठाद्यासनम्, वृक्षः, दर्भमुष्टिः · पर्याय: वृक्ष, महीरुह, शाखिन्, विटपिन्, पादप

व्युत्पत्ति: वि + स्तृ + अप्, षत्वम् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. विष्टर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. स्तर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वि + स्तृ + अच्
  3. स्तर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वि + स्तृ + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — विष्टर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाविष्टरःविष्टरौविष्टराः
द्वितीयाविष्टरम्विष्टरौविष्टरान्
तृतीयाविष्टरेणविष्टराभ्याम्विष्टरैः
चतुर्थीविष्टरायविष्टराभ्याम्विष्टरेभ्यः
पञ्चमीविष्टरात् / विष्टराद्विष्टराभ्याम्विष्टरेभ्यः
षष्ठीविष्टरस्यविष्टरयोःविष्टराणाम्
सप्तमीविष्टरेविष्टरयोःविष्टरेषु
सम्बोधनहे विष्टरहे विष्टरौहे विष्टराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — विष्टर
विष्टर
viṣṭara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विष्टर १ वि॰ [सं॰] विस्तृत । लंबा चौड़ा [को॰] ।
विष्टर २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. आक । मदार ।
२. वृक्ष । पेड़ ।
३. पीठ ।
४. कुश का बना हुआ आसन । कुशास्तर । आसन ।
५. मुट्ठी भर कुश (को॰) ।
६. यज्ञ में ब्रह्मा का आसन (को॰) ।
७. पचीस कुशाओं से बना हुआ एक आसन ।
८. एक देवता (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-ष्टर m. (√ स्तृ) anything spread out, a handful of rushes or grass for sitting on (esp. the seat of the presiding Brāhman at a sacrifice), GṛŚrS.; MBh.
a seat made of 25 shoots of Kuśa grass tied up in a sheaf, W.
a tree, L.
N. of a divine being reckoned among the Viśve Devāḥ, Hariv.
वि-ष्टर m. n. any seat or couch, chair, stool &c., MBh.; Kāv. &c.
वि-ष्टर mfn. = वि-स्तर, extensive, wide (?) See comp.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (999,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विष्टरः 1 A seat (a stool, chair &c.); R. 8. 18. --2 A layer, bed (as of Kuśa grass.). --3 A handful of Kuśa grass. --4 The seat of the presiding priest (or Brahman) at a sacrifice. --5 A tree. --Comp. --भाज् a. seated on or occupying a seat; Ku. 7. 72. --श्रवस् m. an epithet of Viṣṇu or Kṛṣṇa; Śi. 14. 12.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1000-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विष्टर पु० वि + स्तृ--अप् षत्वम् । “ऊर्द्धकेशो भवेद्ब्रह्मा लम्बकेशस्तु विष्टरः” इति “वामावर्त्तस्तु विष्टर” इति च स्मृत्युक्ते दर्भकृते १ आसनभेदे २ आसनमात्रे ३ वृक्षे ४ कुशमुष्टौ च अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4934,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विष्टरः, पुं, (विस्तीर्य्यते इति । वि + स्तॄ + अप् । “वृक्षासनयोर्विष्टरः ।” ८ । ३ । ९३ । इति निपातनात् षत्वम् ।) विटपी । दभमुष्टिः । पीठाद्यासनम् । इत्यमरः ॥ आदिना कुशा- सनादिग्रहः । इति भरतः ॥ * ॥ (यथा, भागवते । ३ । २८ । १६ । “काञ्चीगुणोल्लसत्श्रोणिं हृदयाम्भोजविष्टरम् । दर्शनीयतमं शान्तं मनोनयनवर्द्धनम् ॥”) विष्टरलक्षणमाह । विष्टरस्तु सार्द्धद्बितयवामा- वर्त्तवलिताधोमुखाग्रा असंख्यातदर्भाः । तथा च गृह्यासंग्रहः । “ऊर्द्ध्वकेशो भवेद्ब्रह्मा लम्बकेशस्तु विष्टरः । दक्षिणावर्त्तको ब्रह्मा वामावर्त्तस्तु विष्टरः ॥” इति ॥ छन्दोगपरिशिष्टम् । “दर्भसंख्या न विहिता विष्टरास्तरणेष्वपि ॥” [] एवञ्च । “पञ्चाशद्भिर्भैवेद्ब्रह्मा तदर्द्धेन तु विष्टरः ॥” इति यदि समूलं तदा शाख्यन्तरीयम् । एतेन विष्टरे पञ्चविंशतिसंख्या भवदेवभट्टोक्ता निरस्ता । एवं विष्टरग्रहणं हस्ताभ्यामपि यदुक्तं तदपि निरस्तम् । “यत्रोपदिश्यते कर्म्म कर्त्तुरङ्गं न चोच्यते । दक्षिणस्तत्र विज्ञेयः कर्म्मणां पारगः करः ॥” इति छन्दोगपरिशिष्टात् । इति संस्कार- तत्त्वम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-452-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
विष्टरविष्टर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: स्तर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वि + स्तृ + अच् | स्तर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वि + स्तृ + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

विष्टर 📚 ➤ आसन, (स्टूल, कुर्सी आदि)
संस्कृत: पीठाद्यासनम्, वृक्षः, दर्भमुष्टिः · पर्याय: वृक्ष, महीरुह, शाखिन्, विटपिन्, पादप

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
विष्टर 📚विस्तृत । लंबा चौड़ा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • विष्टर: वि + स्तृ + अप्, षत्वम् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬