🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:19:03 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

विहग

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

विहग

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

विहग

अर्थ: नि . " पक्षी

संस्कृत: पक्षी · पर्याय: खग, विहङ्ग, विहङ्गम, विहायस्, शकुन्ति

व्युत्पत्ति: विहायसा गच्छति गम् + ड, नि . (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. विहग (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — विहग (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाविहगःविहगौविहगाः
द्वितीयाविहगम्विहगौविहगान्
तृतीयाविहगेनविहगाभ्याम्विहगैः
चतुर्थीविहगायविहगाभ्याम्विहगेभ्यः
पञ्चमीविहगात् / विहगाद्विहगाभ्याम्विहगेभ्यः
षष्ठीविहगस्यविहगयोःविहगानाम्
सप्तमीविहगेविहगयोःविहगेषु
सम्बोधनहे विहगहे विहगौहे विहगाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — विहग
विहग
vihaga
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
पक्षी के नाम (2.5.34) खग · विहंग · विहंगम · विहायस्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विहग संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पक्षी । चिड़िया । उ॰—उ॰—पाहन पशु विटप विहग अपने कर लीन्हें । महाराज दशरथ के रंकराव कीन्हें ।—तुलसी (शब्द॰) ।
२. वाण । तीर ।
३. सूर्य ।
४. चंद्रमा ।
५. ग्रह ।
६. बादल (को॰) ।
७. ग्रहों की एक विशेष अवस्थिति (को॰) । यौं॰—विहगपति = पक्षियों का स्वामी । गरुड़ । विहगराज = गरुड़ । विहगवेग = (१) पक्षियों के समान वेग या गतिवाला (२) एक विद्याधर का नाम [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विह-ग , विहं-ग &c. See under वि- √ 1. हा below.
विह—ग m. ‘sky-goer’, a bird, MBh.; Kāv. &c.
an arrow, MBh. vii, 9021
the sun, L.
the moon, L.
a planet, L.
a partic. configuration of stars (when all the planets are situated in the 4th and 10th houses), VarBṛS.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1002,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विहगः [विहायसा गच्छति गम्-ड नि˚] 1 A bird; Me. 28; Rs. 1. 28. --2 A cloud. --3 An arrow. --4 The sun. --5 The moon. --6 A planet in general.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1002-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विहग पुंस्त्री० विहायसा गच्छति गम--ड नि० । १ पक्षिणि अमरः स्त्रियां ङीष् । २ बाणे ३ सूर्य्ये ४ चन्द्रे ५ मेथे च पु० शब्दरत्ना० । ६ सूर्य्यादिग्रहे पु० धरणिः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4939,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विहगः, पुं, (विहायसा गच्छतीति । गम् + “प्रिय- वशेति ।” ३ । २ । ३८ । इत्यत्र “डेच विहायसो विहादेशो वक्तव्यः ।” इति काशिकोक्तेः डप्रत्यये विहायःशब्दस्य विहादेशः ।) पक्षी । इत्य- मरः ॥ (यथा, भागवते । ४ । १८ । २४ । “सुपर्णवत्सा विहगाश्चरञ्चाचरमेव च ॥”) बाणः । (यथा, महाभारते । ७ । १९३ । ४० । [] “अयोमुखैश्च विहगैर्द्रावयिष्ये महारथान् ॥”) सूर्य्यः । चन्द्रः । इति शब्दरत्नावली ॥ ग्रहः । इति धरणिः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-465-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विहग" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
विहगविहग (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

विहग 📚 ➤ नि . " पक्षी
संस्कृत: पक्षी · पर्याय: खग, विहङ्ग, विहङ्गम, विहायस्, शकुन्ति

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
विहग 📚पक्षी । चिड़िया🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
विहग
पक्षी के नाम (२.५.३४) — खग, विहंग, विहंगम, विहायस्

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • विहग: विहायसा गच्छति गम् + ड, नि . (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें