🕉️ 21 November 2026, Saturday · 12:20:07 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

विहृत

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

विहृत

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

विहृत

अर्थ: ले जाना, हरण करना, चोरी करना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))

संस्कृत: हरणे

अंग्रेज़ी: to take way, to carry, to steal, to acquire

व्युत्पत्ति: हृ + क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. हृत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वि + हृ + क्त
  2. विहृत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. विहृत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — हृत (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाहृतःहृतौहृताः
द्वितीयाहृतम्हृतौहृतान्
तृतीयाहृतेनहृताभ्याम्हृतैः
चतुर्थीहृतायहृताभ्याम्हृतेभ्यः
पञ्चमीहृतात् / हृताद्हृताभ्याम्हृतेभ्यः
षष्ठीहृतस्यहृतयोःहृतानाम्
सप्तमीहृतेहृतयोःहृतेषु
सम्बोधनहे हृतहे हृतौहे हृताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — हृ (भ्वादिगण) · अर्थ: ले जाना, हरण करना, चोरी करना (हरणे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमहरतिहरतःहरन्ति
मध्यमहरसिहरथःहरथ
उत्तमहरामिहरावःहरामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: हरति · लट् (आत्मने.): हरते · लिट्: जहार · लिट् (आत्मने.): जह्रे · लुट्: हर्ता · लुट् (आत्मने.): हर्ता · लृट्: हरिष्यति · लृट् (आत्मने.): हरिष्यते · लोट्: हरतात् · लोट् (आत्मने.): हरताम् · लङ्: अहरत् · लङ् (आत्मने.): अहरत · विधिलिङ्: हरेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): हरेत · आशीर्लिङ्: ह्रियात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): हृषीष्ट · लुङ्: अहार्षीत् · लुङ् (आत्मने.): अहृत · लृङ्: अहरिष्यत् · लृङ् (आत्मने.): अहरिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: हरण · ण्वुल्: हारकः · तृच्: हर्ता · ण्यत्: हार्यः · तव्य: हर्तव्यः · अनीयर्: हरणीयः · क्त: हृतः · क्तवतु: हृतवान् · शतृ: हरन् · स्य-शतृ: हरिष्यन् · शानच्: हरमाणः · क्त्वा: हृत्वा · ल्यप्: प्रहृत्य · तुमुन्: हर्तुम् · णमुल्: हारम् · घञ्: हारः · क्तिन्: हृति · क्वसु: जहृवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — हृत
हृत
hṛta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हृत १ वि॰ [सं॰]
१. जिसे ले गए हों । पहुँचाया हुआ ।
२. हरण किया हुआ । लिया हुआ ।
३. वंचित (को॰) ।
४. स्वीकार किया हुआ । स्वीकृत (को॰) ।
५. मोहित । मुग्ध (को॰) ।
६. विभागयुक्त । विभाजित । विभक्त (को॰) ।
हृत २ संज्ञा पुं॰ हिस्सा । विभाग । भाग [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हृत mfn. taken, taken away, seized (often ibc. = ‘deprived or bereft of’, ‘having lost’, ‘-less’)
ravished, charmed, fascinated, Ratnāv.
हृत n. a portion, share, MW.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1302,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हृत p. p. [हृ-क्त] 1 Taken or carried away. --2 Seized. --3 Captivated. --4 Accepted. --5 Divided; see हृ. --तं A portion, share. [] --Comp. --अधिकार a. {1} dismissed from authority, turned out. {2} deprived of one's due rights. --उत्तरीय a. having the upper garments stripped off. --द्रव्य, --धन a. spoiled of wealth. --सर्वस्व a. stripped of all one's property, utterly ruined.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1174-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हृतं, त्रि, (हृ + क्तः ।) अपहृतवस्तु । यथा, -- “पुरा शुम्भनिशुम्भाभ्यामसुराभ्यां शचीपतेः । त्रैलोक्यं यज्ञभागाश्च हृता मदबलाश्रायात् ॥” इति देवीमाहात्म्ये ५ अध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-545-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "हृत" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
विहृतहृत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वि + हृ + क्त 📚
अन्य सम्भावना: विहृत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन | विहृत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

विहृत 📚 ➤ ले जाना, हरण करना, चोरी करना (भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा))
संस्कृत: हरणे

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
हृत 📚जिसे ले गए हों । पहुँचाया हुआ🟠🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • विहृत: वि + हृ + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें