🕉️ 22 November 2026, Sunday · 08:32:31 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वीप्सा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वीप्सा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वीप्सा

अर्थ: ईत्वम्" परिव्याप्ति

व्युत्पत्ति: वि + आप् + सन् + अ + टाप्, ईत्वम्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वीप्सा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. वीप्सा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. वीप्सा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. वीप्सा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — वीप्सा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावीप्सावीप्सेवीप्साः
द्वितीयावीप्साम्वीप्सेवीप्साः
तृतीयावीप्सयावीप्साभ्याम्वीप्साभिः
चतुर्थीवीप्सायैवीप्साभ्याम्वीप्साभ्यः
पञ्चमीवीप्सायाःवीप्साभ्याम्वीप्साभ्यः
षष्ठीवीप्सायाःवीप्सयोःवीप्सानाम्
सप्तमीवीप्सायाम्वीप्सयोःवीप्सासु
सम्बोधनहे वीप्सेहे वीप्सेहे वीप्साः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वीप्सा
वीप्सा
vīpsā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वीप्सा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. एक शब्दालंकार जहाँ आश्चर्य, आदर, घृणा, आदि भावों को व्यक्त करने के लिये एक ही शब्द अनेक बार प्रयुक्त होता है । विशेष—हिंदी साहित्य में सर्वप्रथम भिखारीदास ने 'वीप्सालंकार' के नाम से इसे ग्रहण किया है ।
२. परिव्याप्ति (को॰) ।
३. पुनः पुनः कथन । पुनरुक्ति (को॰) ।
४. कार्य की निरंतरता सूचित करने के लिये शब्दों की की जानेवाली द्विरुक्ति (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वीप्सा f. ‘the desire of pervading’ (with any property or quality simultaneously or continuously), several or successive order or series, distributiveness, repetition (esp. repetition of words to imply continuous or successive action; e.g. वृक्षं वृक्षं सिञ्चति, he waters tree after tree; मन्दम् मन्दं नुदति पवनः, ‘gently, gently breathes the wind’, cf. Pāṇ. viii, 1, 4; Vām. v, 2, 87), APrāt.; Pāṇ.; Śaṃk.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1005,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वीप्सा 1 Pervasion. --2 Repetition of words to imply continuous or successive action; as in the example वृक्षं वृक्षं सिंचति; वीप्सायां द्बिरुक्तिः. --3 Repetition in general.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1004-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वीप्सा स्त्री वि + आप--सन्--अच ईत्--अ अभ्यासलोपश्च । व्याप्तौ
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4943,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वीप्सा, स्त्री, क्रियागुणद्रव्येर्युगपद्ब्याप्तुमिच्छा । यथा, -- “मुक्तिर्नर्त्तेऽच्युतोपास्तिं भूतं भूतमभि प्रभुः । भक्तो विभुमभि प्राज्ञो गोविन्दमभितिष्ठति ॥” अच्युतोपास्तिं ऋते मुक्तिर्न स्यादित्यर्थः । प्रभुरीश्वरः भूतं भूतं अभि सर्व्वप्राणिषु अस्ति इत्यर्थः । वीप्सायां प्रयुक्तस्य पदस्य द्विर्भावः । इति मुग्धबोधटीकायां दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-471-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वीप्सावीप्सा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: वीप्सा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | वीप्सा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वीप्सा 📚 ➤ ईत्वम्" परिव्याप्ति

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वीप्सा 📚एक शब्दालंकार जहाँ आश्चर्य, आदर, घृणा, आदि भावों को व्यक्त करने के लिय…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें