🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:53:34 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वृंद

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वृंद

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद · लाल = कोश में नहीं मिला (नाम/दुर्लभ शब्द)

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वृंद

यह शब्द कोश में नहीं मिला। यह कोई नाम, दुर्लभ शब्द, अशुद्ध वर्तनी या अन्य भाषा का शब्द हो सकता है। इसे दर्ज कर लिया गया है, ताकि एडमिन इसे साइट-कोश में जोड़ सकें।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वृंद
वृंद
vṛṃda
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वृंद संज्ञा पुं॰ [सं॰ वृन्द]
१. समूह । झुंड । राशि । ढेर । यौ॰—वृंदगान=समवेत गायन । कई गायकों का एक साथ गाना । वृंदगायक = अनेक गायकों के साथ साथ गानेवाला । वृंदमीत । वृंदमाधव = चिकित्सापरक एक ग्रंथ । वृंदवाद्य । वृंदसंहिता, वृंदसिंधु = आयुर्वेद के ग्रंथ का नाम ।
२. सौ करोड़ की संख्या ।
३. एक मुहूर्त का नाम । उ॰—माघ शुक्ल भूता दिन जानो वृंद मुहूरत में पहिचानों । विश्राम (शब्द॰) ।
४. गुच्छा । स्तवक (को॰) ।
५. कोरस (को॰) । सहगान । वृंदगान (को॰) ।
६. गले का फोड़ा, अर्बुद या ग्रंथि (को॰) ।
७. आयुर्वेद के एक विद्वान् (को॰) ।
वृंद वि॰ अत्यधिक । बेशुमार [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वृन्द n. (fr. √ 1. वृ ?) a heap, multitude, host, flock, swarm, number, quantity, aggregation (वृन्दं वृन्दम्, वृन्दैस्, or वृन्दवृन्दैस्, in separate groups, in flocks or crowds), Naigh.; MBh. &c.
a bunch, cluster (of flowers or berries &c.), BhP.
a chorus of singers and musicians, Saṃgīt.
a partic. high number (100,000 millions), L.
वृन्द m. a tumour in the throat, Suśr.
a partic. high number (1,000 millions), Āryabh.
(with Jainas) a partic. Śakti, L. (prob. वृन्दा)
N. of a medical author, Bhpr.
वृन्द mfn. numerous, many, much, all, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1011,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वृंद a. Many, numerous. 1 A multitude, host, large number, group; अनुगतमलिवृंदैर्गंडभित्तीर्विहाय R. 12. 102; Me. 99; so अभ्र˚. --2 A heap, quantity. --3 Ten hundred millions.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1007-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वृन्द न० वृत्यते वृणुते वा--वृण--वृत वा दन् नि० । १ समूहे अमरः । २ दशार्वुदसंख्यायां ज्योति० ३ केदारकन्यायां ४ तुलस्यां स्त्री शब्दच० । ५ राधिकायां स्त्री वृन्दावनम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4953,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वृन्दं, क्ली, (वृञ् + “अब्दादयश्चेति ।” उणा० ४ ९८ । इति दन् नुम् गुणाभावश्च निपात्यते ।) समूहः । इत्यमरः ॥ (यथा, भागवते । ३ । २८ । ३० । “भृत्या स्वया कुटिलकुन्तलवृन्दजुष्टम् ॥”)
वृन्दः, पुं, दशार्व्वुदः । शतकोटिरिति यावत् । इति ज्योतिषम् ॥ अस्य नामान्तरं महार्व्वुदः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-483-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वृंदउमा-कोश वृंद: समूह । झुंड । राशि । ढेर । यौ॰—वृंदगान=समवेत गायन । कई गायकों का एक सा… 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वृंद 📚 ➤ समूह । झुंड । राशि । ढेर । यौ॰—वृंदगान=समवेत गायन । कई गायकों का एक सा… उमा-कोश

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वृंद 📚समूह । झुंड । राशि । ढेर । यौ॰—वृंदगान=समवेत गायन । कई गायकों का एक सा…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड · १ पद कोश में नहीं मिले (एडमिन के पास जोड़ने हेतु दर्ज)

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें