🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:10:09 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वृहक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वृह+क

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वृह

अर्थ: यत्न करना

संस्कृत: उद्यमने

अंग्रेज़ी: to try, to put effort

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वृह् धातु (तुदादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — वृह् (तुदादिगण) · अर्थ: यत्न करना (उद्यमने)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमवृहतात् / वृहताद् / वृहतुवृहताम्वृहन्तु
मध्यमवृह / वृहतात् / वृहताद्वृहतम्वृहत
उत्तमवृहाणिवृहाववृहाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: वृहति · लिट्: ववर्ह · लुट्: वर्ढा · लृट्: वर्क्ष्यति · लोट्: वृहतात् · लङ्: अवृहत् · विधिलिङ्: वृहेत् · आशीर्लिङ्: वृह्यात् · लुङ्: अवर्हीत् · लृङ्: अवर्क्ष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: वर्हण · ण्वुल्: वर्हकः · तृच्: वर्ढा · तव्य: वर्ढव्यः · अनीयर्: वर्हणीयः · क्त: वृढः · क्तवतु: वृढवान् · शतृ: वृहन् · स्य-शतृ: वर्क्ष्यन् · क्त्वा: वृढ्वा · ल्यप्: प्रवृह्य · तुमुन्: वर्ढुम् · णमुल्: वर्हम् · घञ्: वर्हः · क्तिन्: वृढि · क्वसु: ववृह्वान्

क

अर्थ: ब्रह्मा

संस्कृत: जलम्, शिरः · पर्याय: ब्रह्मन्, आत्मभू, सुरज्येष्ठ, परमेष्ठिन्, पितामह

व्युत्पत्ति: कच्-ड (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. क (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. क (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — क (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकम्केकानि
द्वितीयाकम्केकानि
तृतीयाकेनकाभ्याम्कैः
चतुर्थीकायकाभ्याम्केभ्यः
पञ्चमीकात् / काद्काभ्याम्केभ्यः
षष्ठीकस्यकयोःकानाम्
सप्तमीकेकयोःकेषु
सम्बोधनहे कहे केहे कानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वृह्
वृह्
vṛh
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. बृह् or वृह्, cl. 6. P. (Dhātup. xxviii, 57) बृहति; वृहति (pf. बबर्ह, ववर्ह; fut. वर्क्ष्यति, वर्हिष्यति; वर्ढा, वर्हिता; aor. बर्हीत्, अवृक्षत्; ind.p. वृढ्वा, वर्हित्वा, वृह्य, बर्हम्, वर्हम्; Ved. inf. वृहस्: Pass. वृह्यते ; aor. वर्हि), to tear, pluck, root up (without a prep. only with मूलम्, TS.; Āpast.) : Caus. बर्हयति (see नि-√ बृह्) : Desid. विवृक्षति, विवर्हिषति Gr.: Intens. वरीवर्ढि, वरीवृह्यते, ib.
वृह् See √ 1. 2. बृह् &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (735,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वृह् See बृह्, बृहत्, and बृहतिका.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1009-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वृहवृह् धातु (तुदादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
कक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: क (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वृह 📚 ➤ यत्न करना
संस्कृत: उद्यमने

क 📚 ➤ ब्रह्मा
संस्कृत: जलम्, शिरः · पर्याय: ब्रह्मन्, आत्मभू, सुरज्येष्ठ, परमेष्ठिन्, पितामह

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वृह् 📚or वृह्, cl. 6. P. (Dhātup. xxviii, 57) बृहति; वृहति (pf. बबर्ह, वव…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • क: कच्-ड (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें