🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:16:30 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वेगः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वेगः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वेगः

अर्थ: आवेग, संवेग

संस्कृत: अविच्छेदेन जलादिप्रवृत्तिः, वेगः · पर्याय: प्रवाह, प्रवृत्ति

व्युत्पत्ति: विज् + घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वेग (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — वेग (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावेगःवेगौवेगाः
द्वितीयावेगम्वेगौवेगान्
तृतीयावेगेनवेगाभ्याम्वेगैः
चतुर्थीवेगायवेगाभ्याम्वेगेभ्यः
पञ्चमीवेगात् / वेगाद्वेगाभ्याम्वेगेभ्यः
षष्ठीवेगस्यवेगयोःवेगानाम्
सप्तमीवेगेवेगयोःवेगेषु
सम्बोधनहे वेगहे वेगौहे वेगाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वेग
वेग
vega
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वेग संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. प्रवाह । बहाव ।
२. शरीर में से मल पुत्र आदि निकलन की प्रवृत्ति ।
३. किसी ओर प्रवृत्त होने का जोर । तेजी ।
४. शीघ्रता । जल्दी ।
५. आनंद । प्रसन्नता । खुशी ।
६. कोई काप करने को दृढ़ प्रतिज्ञा या पक्का निश्चय ।
७. उद्योग । उद्यम ।
८. प्रवृत्त । झुकाव ।
९. वृद्धि । बढ़ती ।
१०. महाज्योतिष्मती ।
११. लाल इनारु ।
१२. शुक्र । वीर्य ।
१३. न्याय के अनुसार चौबीस गुणों में से एक गुण । विशेष—यह गुण आकाश, जल, तेज, वायु और मन में पाया जाता है । संसार में जो कुछ गति देखा जाती है, वह इसी गुण के कारण होती है और उक्त पाँचों में से किसी न किसी के द्वारा होती है ।
१४. वाण की गति या चाल (को॰) ।
१५. प्रेम । गाढ़ अनुराग (को॰) ।
१६. रोग की तीव्रता (को॰) ।
१७. विष आदि का संचार या फैलना (को॰) ।
१८. आंतरिक भावों की वाहुय अभिव्यक्ति ।
२०. भावातिरेक (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वेग m. (fr. √ विज्) violent agitation, shock, jerk, AV.; R.
a stream, flood, current (of water, tears &c.), AV.; ŚvetUp.; MBh. &c.
rush, dash, impetus, momentum, onset, MBh.; BhP.
impetuosity, vehemence, haste, speed, rapidity, quickness, velocity (वेगाद् वेगं-√ गम्, to go from speed to speed, increase one's speed), MBh.; Kāv. &c.
the flight (of an arrow), Kir.
outbreak, outburst (of passion), excitement, agitation, emotion, ib.
attack, paroxysm (of a disease), Suśr.
circulation, working, effect (of poison; in Suśr. seven stages or symptoms are mentioned), Yājñ.; Kāv. &c.
expulsion of the feces, Suśr.
semen virile, L.
impetus, Kaṇ.; Sarvad.
the fruit of Trichosanthes Palmata, L.
N. of a class of evil demons, Hariv.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1013,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वेगः [विज्-घञ्] 1 Impulse, impetus. --2 Speed, velocity, rapidity. --3 Agitation. --4 Impetuosity, violence, force. --5 A stream, current; as in अंबुवेगः. --6 Energy, activity, determination. --7 Power, strength; मदनज्वरस्य वेगात् K. --8 Circulation, working, effect (as of poison); U. 2. 26, V. 5. 18. --9 Haste, rashness, sudden impulse; Pt. 1. 109. --10 The flight of an arrow; Ki. 13. 24. --11 Love, passion. --12 The external manifestation of an internal emotion. --13 Delight, pleasure. --14 Evacuation of the feces. --15 Semen virile. --16 Pleasure, delight. --Comp. --अनिलः {1} blast caused by speed; V. 1. 4. {2} a strong or violent wind. --आघातः {1} sudden arresting of velocity, check of speed. {2} obstruction of excretion, constipation. --नाशनः the phlegmatic humour. --रोधः = ˚आघातः q. v. --वाहिन् a. swift. --विधारणं checking of speed. --सरः a mule.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1009-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वेग पु० विज--घञ् । १ प्रवाहे हेमच० । २ जवे अमरः ३ महा- कालफले मेदि० ४ रेतसि हेमच० । ५ मूत्रविष्ठादिनिः सारणयत्ने ६ न्यायोक्ते संस्कारभेदे च “स्पर्शादयोऽष्टौ वेगाख्यः संस्कारो मरुतो गुणाः” । “क्षितिर्जलं तथा तेजः पवनो मन एव च । परापरत्व- मूर्तत्वक्रियावेगाश्रया अमी” भाषा० तस्य क्षित्यादि- गुणतोक्ता । “स्वभावतः प्रवृत्तानां मलादीनां जिजीविषुः । न वेगं धारयेद्धीरः कामादीनाञ्च धारयेत्” राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4958,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वेगः, पुं, (विज + घञ् ।) प्रवाहः । तत्पर्य्यायः । ओघः २ वेणी ३ धारा ४ । इति हेमचन्द्रः ॥ जवः । तत्पर्य्याथः । रंहः २ तरः ३ रयः ४ स्यदः ५ । इत्यमरः ॥ (यथा, मनौ । ५ । १०८ । “मृत्तोयैः शुध्यते शोध्यं नदी वेगेन शुध्यति ॥”) महाकालफलम् । इति मेदिनी ॥ रेतः । इति हेमचन्द्रः ॥ मूत्रविष्ठादिनिर्गमप्रवृत्तिः । इति भरतः ॥ संस्कारविशेषः । यथा, -- “स्पर्शादयोऽष्टौ वेगाख्यसंस्कारो मरुतो गुणाः । अष्टौ स्पर्शादयो रूपं द्रवो वेगश्च तेजसि ॥ स्पर्शादयोऽष्टौ वेगश्च द्रवत्वञ्च गुरुत्वकम् । रूपं रसस्तथा स्नेहो वारिण्येते चतुर्द्दश ॥” इति भाषापरिच्छेदः ॥ * ॥ (यथा, भागवते । ७ । ८ । २५ । “ततोऽभिपद्याभ्यहनन्महासुरो रुषा नृसिंहं गदयोरुवेगया ॥”) वेगधारणनिषेधो यथा, -- “वेगरोधो न कर्त्तव्यश्चान्यत्र क्रोधवेगतः ॥” इति आह्निकतत्त्वधृतविष्णुधर्म्मोत्तरवचनम् ॥ अपि च । “स्वभावतः प्रवृत्तानां मलादीनां जिजीविषुः । न वेगान्वारयेद्धीरः कामादीनाञ्च धारयेत् ॥” इति राजवल्लभः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-493-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वेग" आता है (36)
जवन वेगवान् । वेग- युक्त । तेजयवन वेग । तेजीरभस वेगजूति वेग । तेजीशांति वेग, क्षाभ या क्रिया का अभाव । किसी प्रकार की गीत, हलचल या उपद्रव का न…जूर्णि वेगजवस् वेगजावन्य वेग । तेजीआजवन त्वरा । वेगतूर्वयाण फुर्तीला । वेगऊमक पु संज्ञा स्त्री॰ झोंक । उठान । वेगऊला उछाल । वेगचोख पु † संज्ञा स्त्री॰ तेजी । फुरती । वेगठपाक † संज्ञा पुं॰ जोश । आवेश । वेग । तेजीहुलक वेग । गति । हूलआशिमा त्वरा । तेजी । वेगतुर्ण त्वरण । वेग । फुर्तीस्पीड वेग । गति । चाल । तीव्रताजवनिमा गति । वेग । क्षिप्रतात्वरता वेग । शीघ्रताफर्राटा वेग । तेजी । शीघ्रता । जैसे, फर्राटे से सबक सुनानाझर पानी गिराने का स्थान । निर्झरयव जौ नामक अन्न । विशेष दे॰ 'जौ'रय पु ^१ संज्ञा पुं॰ रज । घूल । गर्दआवेश व्याप्ति । संचार । दौराजवनी जवाइन । अजवायनद्रव द्रवणस्यद क्षरण । स्यंदन । बहनाप्रसर आगे बढ़ना । बढ़ना । विस्तारतरस् बलशूष गुंजायमानरौ गति । चाल । रफ्तारझरप †पु संज्ञा स्त्री॰लपक ज्वाला । लपट । लौ । अग्नि- शिखाउमंड उठानतपाक आवेश । जोश । जैसे,—आते ही यह बड़े तपाक से बोला । मुहा॰—तपाक बदलना = ना…

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वेगःवेग (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वेगः 📚 ➤ आवेग, संवेग
संस्कृत: अविच्छेदेन जलादिप्रवृत्तिः, वेगः · पर्याय: प्रवाह, प्रवृत्ति

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वेग 📚प्रवाह । बहाव🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
वेग
ओघ (३.३.३२) — समूह, बाढ़
आतंचन (३.३.१२३) — जामन, तृप्त

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • वेगः: विज् + घञ् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें