🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:19:30 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वेणिः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वेणिः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वेणिः

अर्थ: गुंथे हुए बाल, बालो की मींढी

संस्कृत: रचितकेशः · पर्याय: प्रवेणी

व्युत्पत्ति: वेण् + इन् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वेणि (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. वेणि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — वेणि (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावेणिःवेणीवेणयः
द्वितीयावेणिम्वेणीवेणीः
तृतीयावेण्यावेणिभ्याम्वेणिभिः
चतुर्थीवेणये / वेण्यैवेणिभ्याम्वेणिभ्यः
पञ्चमीवेणेः / वेण्याःवेणिभ्याम्वेणिभ्यः
षष्ठीवेणेः / वेण्याःवेण्योःवेणीनाम्
सप्तमीवेणौ / वेण्याम्वेण्योःवेणिषु
सम्बोधनहे वेणेहे वेणीहे वेणयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वेणि
वेणि
veṇi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वेणि संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. देवदाली । बंदाल ।
२. वेणी गूँथना या बाँधना (को॰) ।
३. प्रोषितपतिका नायिका आदि को लटकती हुई चोटी जो एक हो (को॰) ।
४. जल का प्रवाह । जलवारा (को॰) ।
५. सरितसंगम (को॰) ।
६. एक नदी (को॰) ।
७. गंगा, यमुना और सरस्वती का संगम (को॰) ।
८. पहले की विभक्त किंतु बाद में पुनः संयुक्त को गई संपत्ति (को॰) ।
९. बाँध । पुल (को॰) ।
१०. मेषी । भेंड (को॰) ।
११. प्रपात । निर्झर । उत्स (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वेणि f. (fr. √ 1. वे) weaving, braiding, L.
braided hair or a braid of hair, hair twisted into a single unornamented braid and allowed to fall on the back (so worn by widows and women who mourn for absent husbands, cf. एक-वेणि; the water of a river is often compared to such a braid, but in these meanings the form वेणी is more common See below), MBh.; Kāv. &c.
the confluence or meeting of two or more rivers or streams in a common point of union (as at Prayāga or Allāhābād cf. त्रिव्˚), W.
property re-united after it has been before divided, Vas.
a cascade, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1014,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वेणिः --णी f. [वेण्-इन्-वा ङीप् Uṇ. 4. 18] 1 Braided hair, a braid of hair; तरंगिणी वेणिरिवायता भुवः Śi. 12. 75; Me. 18. --2 Hair twisted into a single unornamented braid and allowed to fall on the back (said to be worn by women whose husbands are absent from them); वनान्निवृत्तेन रघूत्तमेन मुक्ता स्वयं वेणिरिवाबभासे R. 14. 12; अबलावेणिमोक्षोत्सुकानि Me. 99, Ku. 2. 61. --3 Continuous flow, current, stream; जलवेणिरम्यां रेवां यदि प्रेक्षितुमस्ति कामः R. 6. 43; Me. 20; प्रवृत्तबाष्पवेणिकं चक्षुः प्रमृज्य K., cf. the word त्रिवेणि also. --4 The confluence of two or more rivers. --5 The confluence of the Ganges, Yamunā and Sarasvatī. --6 N. of a river. --Comp. --बंधः hair twisted into a braid; R. 10. 47. --वेधनी a leech. --वेधिनी a comb. --संहारः {1} tying the hair into a braid; Ve. 6. {2} N. of a drama by Bhaṭṭa Nārāyaṇa.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1009-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वेणि(णी) स्त्री वेण--इन् वा ङीप् । १ केशरचनाभेदे अमरः २ जलसमूहे जटा० । ३ तत्प्रवाहे हेमच० । ४ देवताडवृक्षे अमरः । ५ नदीभेदे तदुत्पत्तिकथा पद्मोत्तर० १५६ अ० । ६ गङ्गायमुनासरस्वतीमेलनस्थाने च । प्रयागशब्दे दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4959,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वेणिः, स्त्री, (वी + “वीज्याज्वरिभ्यो निः ।” उणा० ४ । ४८ । इति निः । पृषोदरादित्वात् णत्वम् ।) प्रोषितभर्त्तृकादिधार्य्यकेशरचनाविशेषः । इति भरतः ॥ विरहिणीबद्धकचः । इति जटाधरः ॥ (यथा, माघे । १४ । ३० । “तत्र नित्यविहितोपहूतिषु प्रोषितेषु पतिषु द्युयोषिताम् । गुम्फिताः शिरसि वेणयोऽभव- न्न प्रफुल्लसुरपादपस्रजः ॥”) तत्पर्य्यायः । प्रवेणिः २ । इत्यमरः ॥ वेणी ३ प्रवेणी ४ । इति भरतः ॥ वेणिका ५ । इति शब्दमाला ॥ जलसमूहः । इति जटाधरः ॥ यथा । प्रयागे गङ्गायमुनासरस्वतीमेलनं त्रिवेणी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-494-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वेणिःवेणि (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: वेणि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वेणिः 📚 ➤ गुंथे हुए बाल, बालो की मींढी
संस्कृत: रचितकेशः · पर्याय: प्रवेणी

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वेणि 📚देवदाली । बंदाल🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • वेणिः: वेण् + इन् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें