🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:51:59 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वेणि
veṇi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वेणि संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. देवदाली । बंदाल ।
२. वेणी गूँथना या बाँधना (को॰) ।
३. प्रोषितपतिका नायिका आदि को लटकती हुई चोटी जो एक हो (को॰) ।
४. जल का प्रवाह । जलवारा (को॰) ।
५. सरितसंगम (को॰) ।
६. एक नदी (को॰) ।
७. गंगा, यमुना और सरस्वती का संगम (को॰) ।
८. पहले की विभक्त किंतु बाद में पुनः संयुक्त को गई संपत्ति (को॰) ।
९. बाँध । पुल (को॰) ।
१०. मेषी । भेंड (को॰) ।
११. प्रपात । निर्झर । उत्स (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वेणि f. (fr. √ 1. वे) weaving, braiding, L.
braided hair or a braid of hair, hair twisted into a single unornamented braid and allowed to fall on the back (so worn by widows and women who mourn for absent husbands, cf. एक-वेणि; the water of a river is often compared to such a braid, but in these meanings the form वेणी is more common See below), MBh.; Kāv. &c.
the confluence or meeting of two or more rivers or streams in a common point of union (as at Prayāga or Allāhābād cf. त्रिव्˚), W.
property re-united after it has been before divided, Vas.
a cascade, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1014,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वेणिः --णी f. [वेण्-इन्-वा ङीप् Uṇ. 4. 18] 1 Braided hair, a braid of hair; तरंगिणी वेणिरिवायता भुवः Śi. 12. 75; Me. 18. --2 Hair twisted into a single unornamented braid and allowed to fall on the back (said to be worn by women whose husbands are absent from them); वनान्निवृत्तेन रघूत्तमेन मुक्ता स्वयं वेणिरिवाबभासे R. 14. 12; अबलावेणिमोक्षोत्सुकानि Me. 99, Ku. 2. 61. --3 Continuous flow, current, stream; जलवेणिरम्यां रेवां यदि प्रेक्षितुमस्ति कामः R. 6. 43; Me. 20; प्रवृत्तबाष्पवेणिकं चक्षुः प्रमृज्य K., cf. the word त्रिवेणि also. --4 The confluence of two or more rivers. --5 The confluence of the Ganges, Yamunā and Sarasvatī. --6 N. of a river. --Comp. --बंधः hair twisted into a braid; R. 10. 47. --वेधनी a leech. --वेधिनी a comb. --संहारः {1} tying the hair into a braid; Ve. 6. {2} N. of a drama by Bhaṭṭa Nārāyaṇa.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1009-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वेणि(णी) स्त्री वेण--इन् वा ङीप् । १ केशरचनाभेदे अमरः २ जलसमूहे जटा० । ३ तत्प्रवाहे हेमच० । ४ देवताडवृक्षे अमरः । ५ नदीभेदे तदुत्पत्तिकथा पद्मोत्तर० १५६ अ० । ६ गङ्गायमुनासरस्वतीमेलनस्थाने च । प्रयागशब्दे दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4959,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वेणिः, स्त्री, (वी + “वीज्याज्वरिभ्यो निः ।” उणा० ४ । ४८ । इति निः । पृषोदरादित्वात् णत्वम् ।) प्रोषितभर्त्तृकादिधार्य्यकेशरचनाविशेषः । इति भरतः ॥ विरहिणीबद्धकचः । इति जटाधरः ॥ (यथा, माघे । १४ । ३० । “तत्र नित्यविहितोपहूतिषु प्रोषितेषु पतिषु द्युयोषिताम् । गुम्फिताः शिरसि वेणयोऽभव- न्न प्रफुल्लसुरपादपस्रजः ॥”) तत्पर्य्यायः । प्रवेणिः २ । इत्यमरः ॥ वेणी ३ प्रवेणी ४ । इति भरतः ॥ वेणिका ५ । इति शब्दमाला ॥ जलसमूहः । इति जटाधरः ॥ यथा । प्रयागे गङ्गायमुनासरस्वतीमेलनं त्रिवेणी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-494-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें