🕉️ 22 November 2026, Sunday · 10:54:23 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वेतनम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वेतनम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वेतनम्

अर्थ: किराया, मज़दूरी, भृति, तनख्वाह, वृत्ति @ रघु.१७/६६

संस्कृत: वेतनम् · पर्याय: कर्मण्या, विधा, भृत्या, भृति, भर्मन्

व्युत्पत्ति: अज् + तनन्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वेतन (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. वेतन (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — वेतन (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावेतनम्वेतनेवेतनानि
द्वितीयावेतनम्वेतनेवेतनानि
तृतीयावेतनेनवेतनाभ्याम्वेतनैः
चतुर्थीवेतनायवेतनाभ्याम्वेतनेभ्यः
पञ्चमीवेतनात् / वेतनाद्वेतनाभ्याम्वेतनेभ्यः
षष्ठीवेतनस्यवेतनयोःवेतनानाम्
सप्तमीवेतनेवेतनयोःवेतनेषु
सम्बोधनहे वेतनहे वेतनेहे वेतनानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वेतन
वेतन
vetana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
निर्वेश (3.3.226) उपभोग
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वेतन संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वह धन जो किसी को कोई काम करने के बदले में दिया जाय । पारिश्रमिक । उजरत ।
२. वह धन जो बराबर कुछ निश्चित समय तक, प्रायः एक मास तक, काम करने पर मिले । तनखाह । दरमाहा । महीना । क्रि॰ प्र॰—देना ।—पाना ।—मिलना ।
३. चाँदी । रजत ।
४. वृत्ति । जीविका (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वेतन n. (accord. to Uṇ. iii, 150 fr. √ वी, but rather connected with √ वृत्; cf. वर्तन) wages, hire, salary, subsistence, livelihood, Mn.; MBh. &c.
price, Rājat.
silver, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1014,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वेतनं [अज्-तनन् वीभावः Uṇ. 3. 150] 1 Hire, wages, salary, pay, stipend; किं मुधा वेतनदानेन M. 1; R. 17. 66. --2 Livelihood, subsistence. --3 Silver. --Comp. --अदानं, --अनपाकर्मन् n., --अनपक्रिया {1} non-payment of wages. {2} an action for non-payment of wages. --जीविन् m. a stipendiary.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1010-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वेतन न० अज--तनन् वीभावः । १ कृतकर्मणोमृतौ अमरः । मृतिशब्दे दृश्यम् । २ जीवनोपाये हेमच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4959,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वेतनं, क्ली, (वी + “वीपतिभ्यां तनन् ।” उणा० ३ । १५० । इति तनन् ।) कर्म्मदक्षिणा । माहिना इति मजुरि इति च भाषा । तत्- पर्य्यायः । कर्म्मण्या २ विधा ३ भृत्या ४ भृतिः भर्म्म ६ भरण्यम् ७ भरणम् ८ मूल्यम् ९ निर्व्वेशः १० पणः ११ । इत्यमरः ॥ विष्टिः १२ । इति जटाधरः ॥ (यथा, मनौ । ७ । १२६ । “पणो देयोऽवकृष्टस्य षडुत्कृष्टस्य वेतनम् ॥”) जीवनोपायः । तत्पर्य्यायः । आजीवः २ जीव- नम् ३ वार्त्ता ४ जीविका ५ वृत्तिः ६ । इति हेमचन्द्रः ॥ रूप्यम् । इति शब्दचन्द्रिका ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-495-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वेतन" आता है (20)
वस्न वेतनवेचा भृति । मजदूरी । वेतननिष्क्रय वेतन । तनखाह । मजदूरी । भाड़ाभरण्या भृति । वेतनवर्तनविनियोग वेतन । भृतिपे तनखाह । वेतन । महीना । जैसे,—इस महीने की पे तुम्हें मिल गई । क्रि॰ प्र…मवाजिब नियमित मात्रा में नियमित समय पर मिलनेवाला पदार्थ । भृति ।जैसे, वेतन, म…साहजिकध्रम शुक्रनीति के अनुसार परितोषिक । वेतन, विजय आदि में मिला हुआ धनभरण पालन । पोषण । भरनभर्म दे॰ 'भ्रम'भृति नौकरी । मजदूरीभरण्य पालन । पोषणमूल्य किसी वस्तु के बदले में मिलनेवाला धन । दाम । कीमत आदि । जैसे,—एक सेर चा…भिक्षा याचना । माँगना । जैसे,—मैं आपसे यह भिक्षा माँगता हूँ कि आप इसे छोड़ दे…विष्टि वह काम जो बिना कुछ पुरस्कार दिए कराया जाय । बेगारनिर्वेश भोगसंयोजित करनाफलयोग नाइक में वह स्थान जिसमें फल क ी प्राप्ति या उसके नायक के उद्देश्य की स…भृत्या दासीसालियाना वार्षिक । दे॰ 'सालाना'

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वेतनम्वेतन (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: वेतन (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वेतनम् 📚 ➤ किराया, मज़दूरी, भृति, तनख्वाह, वृत्ति @ रघु.१७/६६
संस्कृत: वेतनम् · पर्याय: कर्मण्या, विधा, भृत्या, भृति, भर्मन्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वेतन 📚वह धन जो किसी को कोई काम करने के बदले में दिया जाय । पारिश्रमिक । उजरत🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
वेतन
वेतन (२.१०.३८) — कर्मण्या, विधा, भृत्या, भृति, भर्म

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬