🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:17:47 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वेताल

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वेताल

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वेताल

अर्थ: एक प्रकार की भूतयोनि, विशाच, प्रेत, विशेषकर शव पर अधिकार रखने वाला भूत @ मा.५/२३, @ शि.२०/६०

व्युत्पत्ति: अज् + विच्, वी आदेशः, तल् + घञ् कर्म.स . (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वेताल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — वेताल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावेतालःवेतालौवेतालाः
द्वितीयावेतालम्वेतालौवेतालान्
तृतीयावेतालेनवेतालाभ्याम्वेतालैः
चतुर्थीवेतालायवेतालाभ्याम्वेतालेभ्यः
पञ्चमीवेतालात् / वेतालाद्वेतालाभ्याम्वेतालेभ्यः
षष्ठीवेतालस्यवेतालयोःवेतालानाम्
सप्तमीवेतालेवेतालयोःवेतालेषु
सम्बोधनहे वेतालहे वेतालौहे वेतालाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वेताल
वेताल
vetāla
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वेताल संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. द्वारपाल । संतरी ।
२. शिव के एक गणा- धिप ।
३. पुराणों के अनुसार भूतों की एक प्रकार की योनि । बैताल । उ॰—गुटिका, पादुका, रस, परस, खहु, वेताल, यक्षिणी आठहु ये उपसिद्धि तें समन्वित ।—वर्ण॰, पृ॰ ३ । विशेष—इस योनि के भूत साधारण भूतों के प्रधान माने जाते हैं । ये प्रायःश्मशानों आदि में रहते हैं ।
४. वह शव जिसपर भूतों ने अधिकार कर लिया हो ।
५. छप्पह के छठें भेद का नाम, जिसमें ६५ गुरु और २२ लघु, कुल ८७ वर्ण या १५२ मात्राएँ, अथवा ६५ गुरु और १८ लघु, कुल ८३ वर्ण या १४८ मात्राएँ होती है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वेताल m. (of doubtful derivation) a kind of demon, ghost, spirit, goblin, vampire (esp. one occupying a dead body), Hariv.; Kāv.; Kathās. &c.
N. of one of Śiva's attendants, KālikāP.
of a teacher, BhP.
of a poet, Cat.
a door-keeper (?), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1014,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वेतालः 1 A kind of ghost, a goblin, vampire; particularly a ghost occupying a dead body; नाहमात्मनाशाय वेतालोत्थापनं करिष्यामि ‘I shall not raise a devil for my own destruction’; Māl. 5. 23, Śi. 20. 60. --2 A doorkeeper.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1010-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वेताल पु० अज--विच् वीभावः तल--घञ् कर्म० । १ मल्लवि- शेषे २ भूताधिष्ठितशवभेदे अमरः ३ शिवानुचरे भैरवभेदे कालिकापु० । ४ द्वारपाले च शब्दर० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4962,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वेतालः, पुं, द्वारपालकः । इति शब्दरत्नावली ॥ भूताधिष्ठितशवः । इत्यमरः ॥ मल्लभेदः । इति भरतः ॥ शिवगणाधिपविशेषः । यथा, -- सगर उवाच । “कोऽसौ भैरवनामाभूत् को वा वेतालसंज्ञकः । कथं वा तौ शरीरेण मानुषेण गणाधिपौ । अभूतां द्विजशार्द्दूल तन्मे वद महामुने ॥ श्रीऔर्व्व उवाच । शृणु राजन् प्रवक्ष्यामि महाकालस्य भृङ्गिणः । भैरवस्यापि चरितं वेतालस्य महात्मनः ॥ सोऽसौ भृङ्गी हरसुतौ महाकालोऽपि भर्गजः । तावेव गौरीशापेन संभूय नरयोनिजौ । वेतालभैरवौ जातौ पृथिव्यां नृपवेश्मनि ॥” इति कालिकापुराणे ४५ अध्यायः ॥ तस्योत्पत्त्यादि यथा, -- श्रीदेव्युवाच । “ममैव मानुषी मूर्त्तिरियं वृषभकेतन ! । विशामि तेऽत्र वचनादुत्पादय सुतद्वयम् ॥ प्रविवेश ततो देवी स्वयं तारावतीतनौ । महादेवोऽपि तस्यास्तु कामार्थं समुपस्थितः ॥ ततः सापर्णयाविष्टा देवी तारावती सती । कामयानं महादेवं स्वयमेवाभवन्मुदा ॥ तस्मिन् कालेऽभवद्गर्भः कापाली चास्थिमाल्य- धृक् । कामावसाने तस्यास्तु सद्यो जातं सुतद्वयम् ॥ अभवन्नृपशार्दूल तथा शाखामृगाननम् । अथ तारावती देवी सुतौ दृष्ट्वा क्षितिस्थितौ ॥ भूमौ मलिनवेशेन मन्युना समुपार्विशत् । भर्त्तुरागमनं शश्वत् काङ्क्षन्ती भर्गभाषितम् ॥ अथ क्षणान्महाभागः स राजा चन्द्रशेखरः । प्रासादपृष्ठे आगच्छद्द्रष्टुं तारावतीं तदा ॥ ददर्श पतितां भूमौ मुक्तकेशीं निरुत्सवाम् । सुतौ च पतितौ भूमौ चन्द्रसूर्य्यसमप्रभौ ॥ वानरास्यौ स ददृशे पदक्षोभं वृषस्य च । ततः स राजा न्यगदत् तं मुनिं प्रहसन्मुदा ॥ पालयिष्ये शम्भुसुतौ यथा लभ्यं सदैव हि । किन्त्वेतौ मुनिशार्दूल त्वं संस्कुरु यथाविधि ॥ [] और्व्व उवाच । ततस्तयोर्नाम चक्रे नारदो वचनान्नृप । ज्येष्ठो भैरवनामाभूत् वीरः पुत्त्रो भयङ्करः ॥ वेतालसदृशः कृष्णो वेतालोऽभूत्तथापरः । इति चक्रे तयोर्नाम देवर्षिर्ब्रह्मणः सुतः ॥” इति कालिकापुराणे ४९ अध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-496-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वेताल" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वेतालवेताल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वेताल 📚 ➤ एक प्रकार की भूतयोनि, विशाच, प्रेत, विशेषकर शव पर अधिकार रखने वाला भूत @ मा.५/२३, @ शि.२०/६०

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वेताल 📚द्वारपाल । संतरी🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • वेताल: अज् + विच्, वी आदेशः, तल् + घञ् कर्म.स . (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें