🕉️ 23 November 2026, Monday · 01:19:52 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वेदवती

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वेदवती

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वेदवती

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: N. of a river, MBh.; Pur. (cf. वेदसिनी, वेतसिनी)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वेदवती (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. वेदवत् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  3. वेदवत् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  4. वेदवत् (नपुं.) — सम्बोधन, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — वेदवती (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावेदवतीवेदवत्यौवेदवत्यः
द्वितीयावेदवतीम्वेदवत्यौवेदवतीः
तृतीयावेदवत्यावेदवतीभ्याम्वेदवतीभिः
चतुर्थीवेदवत्यैवेदवतीभ्याम्वेदवतीभ्यः
पञ्चमीवेदवत्याःवेदवतीभ्याम्वेदवतीभ्यः
षष्ठीवेदवत्याःवेदवत्योःवेदवतीनाम्
सप्तमीवेदवत्याम्वेदवत्योःवेदवतीषु
सम्बोधनहे वेदवतिहे वेदवत्यौहे वेदवत्यः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वेदवती
वेदवती
vedavatī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वेदवती संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. राजा कुशध्वज की कन्या का नाम । कहते हैं, यही दुसरे जन्म में सीता हुई थीं ।
२. पूराणानुसार पारियात्र पर्वत की एक नदी का नाम ।
३. अप्सरा ।
४. दक्षिण भारत की एक नदी का नाम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वेद—वती f. N. of a river, MBh.; Pur. (cf. वेदसिनी, वेतसिनी)
of a beautiful woman (daughter of Kuśa-dhvaja, whose story is told in the Rāmāyaṇa; she became an ascetic, and being insulted by Rāvaṇa in the wood where she was performing her penances, destroyed herself by entering fire, but was born again as Sītā or accord. to other legends, as Draupadī or Lakṣmī), R.
of an Apsaras, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1016,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वेदवती, स्त्री, (वेदं ज्ञानमस्त्यस्या इति । वेद + मतुप् । मस्य वः । स्त्रियां ङीष् ।) कुश- ध्वजराजकन्या । सा जन्मान्तरे सीता । यथा, वह्निरुवाच । “त्वं गच्छ तपसे देवि ! पुष्करञ्च सुपुण्यदम् । कृत्वा तपस्यां तत्रैव स्वर्गलक्ष्मीर्भविष्यति ॥ सा च तद्वचनं श्रुत्वा प्रतप्य पुष्करे तपः । दिव्यं त्रिलक्षवर्षञ्च स्वर्गलक्ष्मीर्बभूव ह ॥ सा च कालेन तपसा यज्ञकुण्डसमुद्भवा । कामिनी पाण्डवानाञ्च द्रौपदी द्रुपदात्मजा ॥ कृते युगे वेदवती कुशध्वजसुता शुभा । त्रेतायां रामपत्नी सा सीतेति जनकात्मजा ॥ तच्छाया द्रौपदी देवी द्वापरे द्रुपदात्मजा । त्रिहायणीति सा प्रोक्ता विद्यमानयुगत्रये ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डे १२ अध्यायः ॥ (पारिपात्रपर्व्वतस्थनदीविशेषः । यथा, मार्क- ण्डेये । ५७ । १९ । “वेदस्मृतिर्वेदवती वृत्रघ्नी सिन्धुरेव च ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-500-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "वेदवती" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वेदवतीवेदवती (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: वेदवत् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन | वेदवत् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वेदवती 📚 ➤ राजा कुशध्वज की कन्या का नाम । कहते हैं, यही दुसरे जन्म में सीता हुई थ… उमा-कोश
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): N. of a river, MBh.; Pur. (cf. वेदसिनी, वेतसिनी)

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वेदवती 📚राजा कुशध्वज की कन्या का नाम । कहते हैं, यही दुसरे जन्म में सीता हुई थ…🟠🔵🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • वेदवती = वेद + वती तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.३ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬