🕉️ 23 November 2026, Monday · 12:49:41 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वेदिका

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वेदिका

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वेदिका

अर्थ: ह्रस्व" यज्ञभूमि या वेदी

संस्कृत: प्राङ्गणस्थोपवेशस्थानम् · पर्याय: वितर्दि

व्युत्पत्ति: वेदी + कन् + टाप्, ह्रस्व

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वेदिका (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. वेदिका (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. वेदिका (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. वेदिका (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  5. वेदिक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  6. वेदिक (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — वेदिका (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावेदिकावेदिकेवेदिकाः
द्वितीयावेदिकाम्वेदिकेवेदिकाः
तृतीयावेदिकयावेदिकाभ्याम्वेदिकाभिः
चतुर्थीवेदिकायैवेदिकाभ्याम्वेदिकाभ्यः
पञ्चमीवेदिकायाःवेदिकाभ्याम्वेदिकाभ्यः
षष्ठीवेदिकायाःवेदिकयोःवेदिकानाम्
सप्तमीवेदिकायाम्वेदिकयोःवेदिकासु
सम्बोधनहे वेदिकेहे वेदिकेहे वेदिकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वेदिका
वेदिका
vedikā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
आँगन का चबूतरा (2.2.16) वितर्दि
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वेदिका संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. किसी शुभ कार्य के लिये साफ करके तैयार की हुई भूमि । वेदी ।
२. जैन पूराणों के अनुसार एक नदी का नाम ।
३. यज्ञभूमि (को॰) ।
४. चबूतरा । उच्च समतल भूमि (को॰) ।
५. आसन (को॰) ।
६. टीला । ढुहा (को॰) ।
७. लतामंडप । निकुंज (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वेदिका f. See s.v.
वेदिका f. (cf. वेदक and 1. वेदि) id., MBh.; Kāv. &c.
a sacrificial ground, altar, VarBṛS.
a balcony, pavilion (= वितर्दि), Naiṣ.; Vās.; Pañcat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1016,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वेदिका 1 A sacrificial altar or ground. --2 A raised seat; an elevated spot of ground (usually for sacred purposes); सप्तपर्णवेदिका Ś. 1; Ku. 3. 44. --3 A seat in general. --4 An altar, a heap, mound; मंदाकिनीसैकतवेदिकाभिः Ku. 1. 29 ‘by making altars or heaps of sand &c’. --5 A quadrangular open shed in the middle of a court-yard. --6 An arbour, a bower.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1011-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वेदिका स्त्री वेदिरिव इवार्थे कन् । मङ्गलकर्मार्थं गृह- द्वारादौ चतुरम्लादिमृत्तिकास्तूपाकारेण निर्मिते भूखण्डे वितर्द्दौ अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4969,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वेदिका, स्त्री, (वेदिरेव । स्वार्थे + कन् ।) मङ्गल- कर्म्मार्थं निर्म्मितवेदिः । तत्पर्य्यायः । वितर्द्दिः २ । इत्यमरः ॥ वितर्द्दी ३ वेदिः ४ वेदी ५ । इति तट्टीका ॥ द्वे आरामाङ्गनादिमध्यस्थवेदि- कायाम् । देवागारादौ काष्ठादिचतुष्किकाया- मित्यन्ये । दारुपरिवृता त्ततुरस्रा विश्रामभू- र्व्वितर्द्दिरित्यपरे । स्तम्भसंलग्नपीठिका वितर्द्दि- रिति केचित् । मङ्गल्याङ्गनमध्यस्थचतुष्किकेति केचित् । मङ्गलस्थानार्थं निर्म्मितवेदिकेति केचित् । अशुभं वितर्द्दयति वितर्द्दिः । तर्द्द हिंसे नाम्नीति इः । वेदिका साहचर्य्यात् स्त्री इदन्त- त्वात् पक्षे ईप् वितर्द्दी च । वितर्द्दिः काष्ठ- लोही स्यादिति रत्ने । वितर्द्दिरपीति मधुः । विदन्ति विद्यते वा अस्यामिति वेदिः पूर्व्ववदिः स्वार्थेकः । अतएव वेदिर्वेदी च । इति भरतः ॥ (यथा, कुमारे । ३ । ४४ । “स देवदारुद्रुमवेदिकायां शार्द्दूलचर्म्मव्यवधानवत्याम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-503-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वेदिका" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वेदिकावेदिका (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: विद् + ण्वुल्)
अन्य सम्भावना: वेदिका (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | वेदिका (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वेदिका 📚 ➤ ह्रस्व" यज्ञभूमि या वेदी
संस्कृत: प्राङ्गणस्थोपवेशस्थानम् · पर्याय: वितर्दि

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वेदिका 📚किसी शुभ कार्य के लिये साफ करके तैयार की हुई भूमि । वेदी🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
वेदिका

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • वेदिका = वेदि + का तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • वेदिका: विद् + ण्वुल् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬