🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:49:09 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वेदी

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वेदी

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वेदी

अर्थ: विद्वान् पुरुष, ऋषि, पंडित

संस्कृत: यज्ञवेदिः

व्युत्पत्ति: विद् + इन् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वेदि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  2. वेदि (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  3. वेदी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  4. वेदिन् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  5. वेदिन् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  6. वेदि (पुं.) — सम्बोधन, द्विवचन
  7. वेदि (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  8. वेदि (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — वेदि (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावेदिःवेदीवेदयः
द्वितीयावेदिम्वेदीवेदीन्
तृतीयावेदिनावेदिभ्याम्वेदिभिः
चतुर्थीवेदयेवेदिभ्याम्वेदिभ्यः
पञ्चमीवेदेःवेदिभ्याम्वेदिभ्यः
षष्ठीवेदेःवेद्योःवेदीनाम्
सप्तमीवेदौवेद्योःवेदिषु
सम्बोधनहे वेदेहे वेदीहे वेदयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वेदि
वेदि
vedi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
(यज्ञ के लिये) सँवारी गई भूमि (2.7.20)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वेदि १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. यज्ञ कार्य के लिये साफ करके तैयार की हुई भूमि । वेदी ।
२. किसी शूभ कार्य के लिये बनाकर तैयार की हुई भूमि ।
३. उँगली की एक प्रकार की मुद्रा ।
४. अंबष्ठा ।
५. वह अंगुठी जिसपर किसी का नाम अंकित हो ।
६. किसी मंदिर या महल का चौकोर सहन । मंदिर या प्रासाद के प्रंगण में बना हुआ चौकोन स्थान या मंडप (को॰) ।
७. सरस्वती (को॰) ।
८. भूभाग । भूखंड (को॰) ।
९. कोई वस्तु रखने का आधार (को॰) ।
१०. ज्ञान । विज्ञान (को॰) ।
११. एक तीर्थ का नाम (को॰) ।
वेदि २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. विद्वान ऋषि ।
२. आचार्य [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. वेदि m. a wise man, teacher, Paṇḍit, L.
वेदि f. knowledge, science (see अ-व्˚)
a seal-ring (also ˚दिका), L.
2. वेदि in comp. for 1. वेदिन्.
3. वेदि f. (later also वेदी; for 1. 2. See col. 2) an elevated (or according to some excavated) piece of ground serving for a sacrificial altar (generally strewed with Kuśa grass, and having receptacles for the sacrificial fire; it is more or less raised and of various shapes, but usually narrow in the middle, on which account the female waist is often compared to it), RV. &c. &c.
the space between the supposed spokes of a wheel-shaped altar, Śulbas.
a kind of covered verandah or balcony in a courtyard (shaped like a Vedi and prepared for weddings &c. = वितर्दि), Kāv.; Kathās.
a stand, basis, pedestal, bench, MBh.; Kāv. &c.
N. of a Tīrtha, MBh. (only ई)
वेदि n. a species of plant (= अम्बष्ठ),
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1017,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वेदिः [विद्-इन्] A learned man, sage, Paṇḍita. --दिः, -दी f. 1 An altar especially one prepared for a sacrifice; अमी वेदिं परितः कॢप्तधिष्ण्याः (वह्रयः) Ś. 4. 7. --2 An altar of a particular shape, the middle points of which come very close to each other; मध्येन सा वेदिविलग्नमध्या Ku. 1. 39; (some propose to take वेदि in this passage as meaning ‘a sealring’). --3 A quadrangular spot in the court-yard of a temple or palace. --4 A seal-ring. --5 N. of Sarasvatī. --6 A tract or region. --Comp. --ईशः {1} N. of Agni. {2} of Brahman. --जा an epithet of Draupadi who was born from the midst of the sacrificial altar of king Drupada.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1011-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वेदि, क्ली, (विद् + इन् ।) अम्बष्ठा । इति शब्द- चन्द्रिका ॥
वेदिः, स्त्री, (विद्यते पुण्यमस्यामिति । विद् + “हृपिषिरुहिवृतिविदीति ।” उणा० ४ । ११८ । इति इन् ।) परिष्कृता भूमिः । इत्यमरः ॥ परिष्कृता यज्ञार्थं पशुबन्धनाय यज्ञपात्रासाद- नाय चातिसंस्कारा भूमिर्वेदिरुच्यते । सा च डमरुकाद्याकारा पिण्डिका । वेदयति निवा- रयति द्रव्यजातं वेदिः । विद ङ क ञ चेतना- ख्याने वासवादे नाम्नीति इः । वेदिः स्त्री वेदी च । इति भरतः ॥ (यथा, रघुः । ११ । २५ । “वीक्ष्य वेदिमथ रक्तबिन्दुभिः- र्बन्धुजीवपृथुभिः प्रदूषिताम् ॥”) अङ्गुलिमुद्रा । इति मेदिनी ॥ (गृहोपकरण- विशेषः । यथा, भागवते । १० । ४१ । २१ । “वैदूर्य्यवज्रामलनीलविद्रुमै- र्मुक्ताहरिद्भिर्वलभीषु वेदिषु ॥”)
वेदिः, पुं, (वेत्तीति । विद् + इन् ।) पण्डितः । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-503-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वेदीवेदि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन 📚
अन्य सम्भावना: वेदि (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन | वेदी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वेदी 📚 ➤ विद्वान् पुरुष, ऋषि, पंडित
संस्कृत: यज्ञवेदिः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वेदि 📚यज्ञ कार्य के लिये साफ करके तैयार की हुई भूमि । वेदी🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
वेदि

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • वेदी: विद् + इन् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें