🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:12:22 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वेदि
vedi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
(यज्ञ के लिये) सँवारी गई भूमि (2.7.20)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वेदि १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. यज्ञ कार्य के लिये साफ करके तैयार की हुई भूमि । वेदी ।
२. किसी शूभ कार्य के लिये बनाकर तैयार की हुई भूमि ।
३. उँगली की एक प्रकार की मुद्रा ।
४. अंबष्ठा ।
५. वह अंगुठी जिसपर किसी का नाम अंकित हो ।
६. किसी मंदिर या महल का चौकोर सहन । मंदिर या प्रासाद के प्रंगण में बना हुआ चौकोन स्थान या मंडप (को॰) ।
७. सरस्वती (को॰) ।
८. भूभाग । भूखंड (को॰) ।
९. कोई वस्तु रखने का आधार (को॰) ।
१०. ज्ञान । विज्ञान (को॰) ।
११. एक तीर्थ का नाम (को॰) ।
वेदि २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. विद्वान ऋषि ।
२. आचार्य [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. वेदि m. a wise man, teacher, Paṇḍit, L.
वेदि f. knowledge, science (see अ-व्˚)
a seal-ring (also ˚दिका), L.
2. वेदि in comp. for 1. वेदिन्.
3. वेदि f. (later also वेदी; for 1. 2. See col. 2) an elevated (or according to some excavated) piece of ground serving for a sacrificial altar (generally strewed with Kuśa grass, and having receptacles for the sacrificial fire; it is more or less raised and of various shapes, but usually narrow in the middle, on which account the female waist is often compared to it), RV. &c. &c.
the space between the supposed spokes of a wheel-shaped altar, Śulbas.
a kind of covered verandah or balcony in a courtyard (shaped like a Vedi and prepared for weddings &c. = वितर्दि), Kāv.; Kathās.
a stand, basis, pedestal, bench, MBh.; Kāv. &c.
N. of a Tīrtha, MBh. (only ई)
वेदि n. a species of plant (= अम्बष्ठ),
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1017,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वेदिः [विद्-इन्] A learned man, sage, Paṇḍita. --दिः, -दी f. 1 An altar especially one prepared for a sacrifice; अमी वेदिं परितः कॢप्तधिष्ण्याः (वह्रयः) Ś. 4. 7. --2 An altar of a particular shape, the middle points of which come very close to each other; मध्येन सा वेदिविलग्नमध्या Ku. 1. 39; (some propose to take वेदि in this passage as meaning ‘a sealring’). --3 A quadrangular spot in the court-yard of a temple or palace. --4 A seal-ring. --5 N. of Sarasvatī. --6 A tract or region. --Comp. --ईशः {1} N. of Agni. {2} of Brahman. --जा an epithet of Draupadi who was born from the midst of the sacrificial altar of king Drupada.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1011-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वेदि, क्ली, (विद् + इन् ।) अम्बष्ठा । इति शब्द- चन्द्रिका ॥
वेदिः, स्त्री, (विद्यते पुण्यमस्यामिति । विद् + “हृपिषिरुहिवृतिविदीति ।” उणा० ४ । ११८ । इति इन् ।) परिष्कृता भूमिः । इत्यमरः ॥ परिष्कृता यज्ञार्थं पशुबन्धनाय यज्ञपात्रासाद- नाय चातिसंस्कारा भूमिर्वेदिरुच्यते । सा च डमरुकाद्याकारा पिण्डिका । वेदयति निवा- रयति द्रव्यजातं वेदिः । विद ङ क ञ चेतना- ख्याने वासवादे नाम्नीति इः । वेदिः स्त्री वेदी च । इति भरतः ॥ (यथा, रघुः । ११ । २५ । “वीक्ष्य वेदिमथ रक्तबिन्दुभिः- र्बन्धुजीवपृथुभिः प्रदूषिताम् ॥”) अङ्गुलिमुद्रा । इति मेदिनी ॥ (गृहोपकरण- विशेषः । यथा, भागवते । १० । ४१ । २१ । “वैदूर्य्यवज्रामलनीलविद्रुमै- र्मुक्ताहरिद्भिर्वलभीषु वेदिषु ॥”)
वेदिः, पुं, (वेत्तीति । विद् + इन् ।) पण्डितः । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-503-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें