🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:13:23 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वेधः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वेधः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वेधः

अर्थ: ब्रह्मदेव, विष्णुदेव ।

संस्कृत: ब्रह्मा, विष्णुः ।, विष्णुः · पर्याय: ब्रह्मन्, आत्मभू, सुरज्येष्ठ, परमेष्ठिन्, पितामह

अंग्रेज़ी: Lord Brahma, Lord Vishnu.

व्युत्पत्ति: विधा + असुन्, गुणः (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वेधस् (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. वेध (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. वेधस् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  4. वेधस् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  5. वेधस् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — वेधस् (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावेधाःवेधसौवेधसः
द्वितीयावेधसम्वेधसौवेधसः
तृतीयावेधसावेधोभ्याम्वेधोभिः
चतुर्थीवेधसेवेधोभ्याम्वेधोभ्यः
पञ्चमीवेधसःवेधोभ्याम्वेधोभ्यः
षष्ठीवेधसःवेधसोःवेधसाम्
सप्तमीवेधसिवेधसोःवेधस्सु / वेधःसु
सम्बोधनहे वेधःहे वेधसौहे वेधसः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वेधस्
वेधस्
vedhas
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वेधस् mfn. (in some meanings prob. connected with वि-√ धा; nom. m. वेधास् acc. वेधसम् or वेधाम्) pious, religious, virtuous, good, brave (also applied to gods), RV.; AV.; TS.; MBh.; Hariv.
wise, Kām.
performing, accomplishing (in गम्भीर-व्˚), BhP.
वेधस् m. a worshipper of the gods, RV.
an arranger, disposer, creator (esp. applied to Brahmā, but also to Prajāpati, Puruṣa, Śiva, Viṣṇu, Dharma, the Sun &c.), MBh.; Kāv. &c.
an author, Rājat.; Sarvad.
a wise or learned man, L.
N. of the father of Hari-ścandra (see वैदस).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1018,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वेधस् m. [विधा असुन् गुणः] 1 A creator; Māl. 1. 21. --2 N. of Brahman, the creator; तं वेधा विदधे नूनं महाभूतसमाधिना R. 1. 29; Ku. 2. 16, 5. 41. --3 A secondary creator (such as Dakṣa, sprung from Brahman); Ku. 2. 14. --4 N. of Śiva. --5 Of Viṣṇu. --6 The sun. --7 The Arka plant. --8 A learned man. --9 A priest. --10 N. of Soma. --11 A poet.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1011-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वेधस् पु० वि + धा--असुन् गुणः । १ हिरण्यगर्भे जगत्स्रष्टरि २ विष्णौ अमरः । ३ सूर्य्ये ४ श्वेतार्कवृक्षे शब्दच० । ५ पण्डिते विश्वः ६ सूर्य्यवश्ये नृपभेदे वह्निपु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4969,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वेधःवेधस् (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: वेध (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वेधः 📚 ➤ ब्रह्मदेव, विष्णुदेव ।
संस्कृत: ब्रह्मा, विष्णुः ।, विष्णुः · पर्याय: ब्रह्मन्, आत्मभू, सुरज्येष्ठ, परमेष्ठिन्, पितामह

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वेधस् 📚mfn. (in some meanings prob. connected with वि-√ धा; nom. m. वेधास् a…🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • वेधः: विधा + असुन्, गुणः (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें